ชนชั้นกลางระดับล่างหรือระดับกลางที่กัดฟันอดออมเงินมาจ่ายค่าเล่าเรียนให้ลูกยังต้องพบความผิดหวังเมื่อพบว่าพลันที่ธนาคารเปิดทำการเวลา 08.30 น. ก็มีผู้ปกครองที่รู้ทางเข้าด้านหลังธนาคารยืนรอคิวที่เคาน์เตอร์ก่อนแล้ว จึงว่าความเหลื่อมล้ำเกิดขึ้นตั้งแต่ก่อนเช้าตรู่

ค่าเรียนพิเศษ ค่ากวดวิชา ค่าติวเตอร์ ค่าเข้าค่ายติว เหล่านี้ นักเรียนจำนวนมากเสียซ้ำเสียซ้อนด้วยความกลัวจะไม่ได้เรียนเป็นที่ตั้ง

ค่าหอพักเป็นรายจ่ายอีกส่วนหนึ่งที่ผู้ปกครองต้องเสีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งนักเรียนที่ไม่ได้อาศัยอยู่ในกรุงเทพมหานครหรือเมืองใหญ่ ทุกปิดเทอมในเดือนตุลาคมหรือปิดภาคฤดูร้อน นักเรียนจำนวนมหาศาลจากทั่วทุกภาคหรือทุกจังหวัดของประเทศหลั่งไหลกันมาเช่าหอพักหรืออพาร์ตเมนต์อยู่ในกรุงเทพมหานคร โดยเฉพาะอย่างยิ่งแถบสยามสแควร์ ราชเทวี ประตูน้ำ อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ ไปจนถึงสนามเป้าและสะพานควาย ราคาค่าหอพักมีตั้งแต่เดือนละ 5000-20000 บาทแล้วแต่คุณภาพและความสะดวกสบายของห้องพัก นักเรียนจากครอบครัวที่มีฐานะต่ำกว่าเล็กน้อยไม่สามารถสู้ค่าใช้จ่ายในกรุงเทพมหานครได้ก็จะส่งลูกไปพักตามหอพักที่เปิดรายรอบศูนย์รวมสถาบันกวดวิชาของภาคนั้นๆ เช่น เชียงใหม่ ขอนแก่น นครราชสีมา สงขลา เป็นต้น

ค่าหอพักเป็นรายจ่ายหลักอย่างที่สองรองจากค่าหลักสูตร รายจ่ายรองคือค่าเดินทางและค่าอาหารซึ่งสัมพันธ์กับค่าหอพักอีกทีหนึ่ง ค่าเดินทางไปกรุงเทพมหานครมีทั้งที่ผู้ปกครองขับรถไปส่ง นั่งรถทัวร์ นั่งรถไฟ หรือนั่งเครื่องบิน ในจังหวัดต่างๆทุกวันเสาร์อาทิตย์ ผู้ปกครองที่มีอันจะกินทุกบ้านมีหน้าที่ขับรถส่งลูกเรียนพิเศษตามที่ต่างๆในตัวเมืองตลอดทั้งวัน จากที่หนึ่งไปส่งอีกที่หนึ่ง หากไปส่งเร็วเกินไปก็นั่งรอ หากไปรับเร็วเกินไปก็นั่งรอ หากเป็นฤดูหนาวยังพอทำเนา หากเป็นฤดูร้อนผู้ปกครองหลายคนต้องเดินเครื่องรถเปิดแอร์รอนานเท่าไรก็ต้องรอ

ค่าอาหารสำหรับนักเรียนที่อาศัยหอพักเพื่อเรียนพิเศษลดหลั่นกันไปตามฐานะของผู้ปกครองรวมทั้งความเร่งรีบของการเรียน นักเรียนบางคนเริ่มเรียนตั้งแต่ 7 โมงเช้าไปเรื่อยๆหลายวิชาโดยไม่มีพักจนกว่าจะเที่ยงวันหรือบ่ายโมง ระหว่างนั้นนักเรียนส่วนใหญ่อาศัยฟาสต์ฟู้ดหรือขนมกรุบกรอบและเครื่องดื่มสารพัดเป็นอาหาร เมื่อมีช่วงพักยาวจึงจะได้กินดีสักมื้อ อาหารในกรุงเทพมหานครราคาสูงกว่าในเมืองใหญ่ อาหารในเมืองใหญ่ราคาสูงกว่าจังหวัดข้างเคียง เหล่านี้เป็นอีกมิติหนึ่งของการจัดประเภทผู้ปกครองและนักเรียนตามฐานะการเงิน

หากไม่นับนักเรียนของโรงเรียนที่มีชื่อเสียง 2-3 โรงเรียนที่ไม่จำเป็นต้องกวดวิชาเลย นักเรียนทั้งประเทศหรืออีกนัยหนึ่งคือผู้ปกครองทั้งประเทศแบ่งออกเป็น 4 กลุ่ม กลุ่มที่หนึ่งสู้ค่าใช้จ่ายในกรุงเทพมหานครได้ กลุ่มที่สองสู้ค่าใช้จ่ายในหัวเมืองใหญ่ได้แต่ไม่สามารถส่งลูกไปเรียนกวดวิชาที่กรุงเทพมหานครได้ กลุ่มที่สามสู้ค่าใช้จ่ายในจังหวัดของตัวเองได้แต่ไม่สามารถส่งลูกไปเรียนกวดวิชาที่หัวเมืองใหญ่ได้ และกลุ่มที่สี่คือสู้ค่าใช้จ่ายเรียนพิเศษได้น้อยมากจนไร้ความหมายหรือสู้ไม่ได้เลย

นักเรียนกลุ่มที่ 1 หรือ 2 เท่านั้นที่สามารถสอบเข้าเรียนมหาวิทยาลัยในคณะที่ดีมีชื่อเสียงได้และประกันรายได้ในอนาคตต่อไป นักเรียนกลุ่มที่ 3 หรือ 4 มักเข้าเรียนในมหาวิทยาลัยของจังหวัดที่ตนเองอาศัยอยู่ได้หรือเรียนต่อไม่ได้เลย

ประเด็นของเรื่องนี้คือความเหลื่อมล้ำเริ่มขึ้นตั้งแต่เมื่อรู้ว่าครอบครัวของนักเรียนมีฐานะเป็นอย่างไรแล้ว พูดง่ายๆว่าแม้ข้อสอบเข้ามหาวิทยาลัยจะอ้างว่ายุติธรรมเพียงใดก็ตาม พลันที่นักเรียนออกสตาร์ทก็ไม่ยุติธรรมเสียตั้งแต่แรกแล้ว นักเรียนจากครอบครัวที่ฐานะดีกว่ามีโอกาสสูงกว่าอย่างเห็นได้ชัด

อย่าลืมเรื่องข้อสอบโอเน็ตเกี่ยวกับกติกาเทนนิสที่นักเรียนยากดีมีจนต้องทำให้ได้เหมือนๆกัน

ทั้งหมดที่เล่ามาสามารถวิจัยเพื่อให้เห็นตัวเลขทั้งหมดได้ไม่ยาก ลองเริ่มด้วยการสำรวจนักศึกษาแพทย์ นักศึกษาคณะวิศวกรรมศาสตร์ หรือคณะยอดนิยมอื่นๆ เพื่อดูว่านักศึกษามาจากครอบครัวแบบใดและมีรายจ่ายเพื่อการศึกษานอกเหนือจากการศึกษาปกติมากเพียงไรก็จะเห็นความจริงได้โดยง่าย

พูดง่ายๆว่าลองสำรวจว่านักศึกษาแพทย์จำนวนเท่าใดที่มีบิดามารดาเป็นนายแพทย์อยู่ก่อนแล้ว

“มีต่อ”

เธอต้องมาให้ทันเวลาเลิกเรียนของพ่อลูกชายมิเช่นนั้นเขาจะหงุดหงิด แต่ที่ลูกชายเธอหงุดหงิดเพราะเขาต้องไปเรียนที่โรงเรียนอีกแห่งหนึ่งซึ่งเชี่ยวชาญด้านการติวภาษาอังกฤษตอน 9 โมงครึ่ง เธอเผื่อเวลาจราจรติดขัดไว้เพียงครึ่งชั่วโมงไม่นับเวลานั่งรอในรถหากลูกชายของเธอเป็นฝ่ายช้าเสียเอง บางทีเขาก็ช้าเพราะเทปเปิดเกินเวลา(เด็กต่างจังหวัดเรียนด้วยเทป เด็กกรุงเทพฯ ที่พ่อแม่ว่องไวจึงสามารถลงทะเบียนให้ลูกเรียนกับติวเตอร์ตัวจริงเสียงจริงได้ทันท่วงทีก่อนที่นั่งหมด) แต่บางครั้งเขาก็ช้าเพราะมัวล่ำลากับเพื่อนๆ

หลังจากส่งลูกชายรอบนี้แล้วเธอยังต้องตีรถกลับไปรับลูกสาวที่เลิกเรียนวิชาแรกไปส่งวิชาที่สอง ชีวิตครึ่งเช้าวันเสาร์ของเธอเป็นเช่นนี้ ครึ่งบ่ายวันเสาร์ รวมทั้งวันอาทิตย์อีกทั้งวันก็เป็นไปทำนองนี้ มีบ้างบางช่วงที่เร่งรีบอะไรต่อมิอะไรชนกันไปหมด บางครั้งมีช่วงว่างให้เธอได้พักผ่อนบ้าง หลายครั้งที่เธอก็เหนื่อยหน่ายกับสภาพที่เป็นแต่เมื่อมองไปที่จำนวนรถที่มาจอดรอลูกกันแน่นขนัดเต็มทั้งสองฟุตบาทเธอก็หวาดหวั่นอยู่ในใจเสมอว่าลูกๆของเธอจะสอบสู้ลูกๆของรถคันเหล่านั้นไม่ได้

หากเป็นหน้าหนาวยังพอทำเนา การปิดเครื่องรถรอลูกเลิกเรียนไม่ทรมานอะไรมากนัก สามารถเปิดหน้าต่างกระจกรถรับลมเย็นได้ ถึงเป็นเวลากลางคืนยุงก็ไม่มาก แต่ถ้าเป็นหน้าฝนถนนเฉอะแฉะ การจอดรถรอลูกแม้ไม่ร้อนแต่ยุงและแมลงจะกรูกันเข้ารถหากเปิดกระจกไว้กว้างเกินไป หน้าร้อนทารุณที่สุดไม่เปิดแอร์แล้วเปิดกระจกหายใจมักไม่สามารถทนร้อนได้นาน ครั้นปิดกระจกเปิดแอร์รอลูกเลิกเรียนซึ่งหลายครั้งพวกเขาก็เลิกช้าดังว่า เธอก็อดห่วงรายจ่ายค่าน้ำมันรถไม่ได้

คุณสมพรเหน็ดเหนื่อยกับภาระเสาร์อาทิตย์ตลอดระยะเวลาหลายปีนับตั้งแต่ลูกๆขึ้นสู่ชั้นมัธยมและจำเป็นต้องเรียนพิเศษหรือกวดวิชา ลูกทั้งสองคนยืนยันว่าที่โรงเรียนไม่สอนสิ่งที่โรงเรียนกวดวิชาสอนทำให้พวกเขาจำเป็นต้องไปเรียน ทั้งนี้ยังไม่นับว่าใครๆก็เรียน แต่เธอก็อดคิดถึงลูกชายของหัวหน้าแผนกที่เธอทำงานด้วยไม่ได้ รายนั้นส่งลูกไปเช่าหอพักเรียนที่สถาบันกวดวิชาในกรุงเทพฯ เกือบทุกวิชาทุกปิดภาคเรียน เธออยากทำแบบนั้นเหมือนกันแต่สามีของเธอว่าเราสู้ค่าใช้จ่ายไม่ไหว อย่างไรก็ตามพอคุณสมพรคิดถึงลูกสาวของลูกจ้างชั่วคราวที่ที่ทำงานเดียวกัน รายนั้นได้รับเงินเดือนไม่ถึงหนึ่งหมื่นบาทไม่สามารถส่งลูกสาวไปเรียนพิเศษที่ไหนได้เลยไม่ว่าจะตอนหลังเลิกเรียนหรือในตัวเมืองเสาร์อาทิตย์

การศึกษาประเทศไทยมีความเหลื่อมล้ำสูง

เมื่อประมาณสามสี่สิบปีก่อน ลูกจีนโพ้นทะเลคนหนึ่งซึ่งใช้แซ่ตามบิดามารดามีทางเลือกสองทาง ทางหนึ่งคือไปทำงานสำเพ็งเป็นกุลีหรือลูกจ้างนายห้างสักแห่ง อีกทางหนึ่งคือเข้าโรงเรียนเรียนหนังสือ

กลุ่มที่เข้าโรงเรียนเรียนหนังสือจนจบปริญญาสามารถหางานทำและเลื่อนฐานะตนเองเป็นชนชั้นกลางได้ไม่ยาก หลายคนเป็นนายแพทย์ วิศวกร สถาปนิก อาจารย์มหาวิทยาลัยสาขาต่างๆ ฯลฯ เปลี่ยนแซ่เป็นนามสกุลแล้วกลมกลืนเป็นส่วนหนึ่งสังคมไทยเรื่อยมา (คงเดาได้ว่าผู้เขียนเป็นผลผลิตของกลุ่มนี้)

จากชนชั้นกลางระดับล่าง คนกลุ่มนี้ไต่ระดับขึ้นมาเรื่อยๆจนกระทั่งเป็นชนชั้นกลางระดับกลางหรือชนชั้นกลางระดับสูงจำนวนมาก มีฐานะการเงินดีและมั่นคง สามารถส่งลูกหลานของตนเองให้มีการศึกษาดีเช่นที่ตนเองได้รับ

เมื่อประมาณสามสี่สิบปีก่อนเป็นเรื่องเป็นไปได้ที่ลูกคนจนสักคนจะเรียนหนังสือเก่งได้โดยไม่ต้องอาศัยโรงเรียนกวดวิชา เป็นความจริงที่ว่าเด็กขยัน ตั้งใจเรียนหนังสือ ซักถามครูเมื่อเข้าใจ จะสามารถพัฒนาตนเองให้เรียนเก่งได้ ทำคะแนนดี และสอบเข้ามหาวิทยาลัยได้คณะดีๆของมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียง

แต่เรื่องเช่นนี้เป็นไปไม่ได้เสียแล้วในปัจจุบัน

ปัจจุบันนักเรียนหนึ่งคนไม่สามารถทำข้อสอบให้ได้คะแนนดีได้ด้วยตนเอง มีความจำเป็นที่นักเรียนทั่วประเทศจำเป็นต้องไปเรียนพิเศษ ไปเรียนกับติวเตอร์ ไปเข้าค่ายติว ไปเรียนสถาบันกวดวิชาแทบจะทุกวิชาจึงจะสามารถทำคะแนนสอบได้ดีและทำคะแนนสอบเข้ามหาวิทยาลัยได้ดีด้วย จะมียกเว้นเพียงนักเรียนของโรงเรียนที่มีชื่อเสียง 2-3 แห่งที่ไม่จำเป็นต้องกวดวิชาก็สามารถเข้ามหาวิทยาลัยได้คณะดีๆกันได้

ไม่เป็นความจริงที่มีนักเรียนเก่งบางคนออกมาให้สัมภาษณ์ว่าเพียงตั้งใจเรียนในห้องเรียนก็พอ

“มีต่อ”