การวิจัยครั้งนี้ประกอบไปด้วยขั้นตอนทั้งสิ้น 7 ขั้นตอน ดังต่อไปนี้

ขั้นตอนที่ 1 การทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้องกับจิตวิญญาณในการทำงาน และขั้นตอนหรือกระบวนการพัฒนาจิตวิญญาณ จากเอกสารทั้งจากภายในประเทศและต่างประเทศ ประกอบด้วย แนวคิด ทฤษฎี เครื่องมือวัด การพัฒนา และงานวิจัย

ขั้นตอนที่ 2 สังเคราะห์และสรุปความหมาย องค์ประกอบ แนวทางในการประเมินสุขภาวะทางจิตวิญญาณเพื่อการพัฒนา จากการทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้อง

ขั้นตอนที่ 3 ตรวจสอบความเที่ยงตรงเชิงเนื้อหา (Content validity) โดยผู้ทรงคุณวุฒิ โดยพิจารณาทั้งความหมาย องค์ประกอบ และแนวทางการประเมินสุขภาวะทางจิตวิญญาณเพื่อการพัฒนา

ขั้นตอนที่ 4 ปรับปรุงแก้ไข ความหมาย องค์ประกอบ และแนวทางการประเมินสุขภาวะทางจิตวิญญาณเพื่อการพัฒนา ได้ร่างเครื่องมือวัดสุขภาวะทางจิตวิญญาณเพื่อการพัฒนา จากการทบทวนวรรณกรรมและจากผู้ทรงคุณวุฒิ

ขั้นตอนที่ 5 ทดลองใช้เครื่องมือกับกลุ่มตัวอย่างรวมในระบบสุขภาพและระบบการศึกษาจำนวน 855 คน

ขั้นตอนที่ 6 นำข้อมูลที่ได้จากการทดลองใช้เครื่องมือวัด นำมาวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงสำรวจ (Exploratory Factor Analysis) เพื่อหาองค์ประกอบของจิตวิญญาณเพื่อการพัฒนา

ขั้นตอนที่ 7 หาคุณภาพเครื่องมือวัดจิตวิญญาณเพื่อการพัฒนา โดย

– ค่าอำนาจจำแนกรายข้อ โดยใช้การวิเคราะห์ค่าสหสัมพันธ์คะแนนรายข้อกับคะแนนรวม (Item-total correlation)

– ค่าความเชื่อมั่นของเครื่องมือวัด (Reliability) โดยการหาค่าความเชื่อมั่นแบบความสอดคล้องภายใน (Internal consistency) ด้วยวิธีการหาค่าสัมประสิทธิ์แอลฟ่าของครอนบาค (Cronbach’s Alpha Coefficient)

นอกจากนี้จากการเก็บรวบรวมข้อมูลเพื่อวิเคราะห์ข้างต้น ผู้วิจัยได้วิเคราะห์เกณฑ์ปกติซึ่งแสดงค่าพื้นฐานของคะแนนรวมและคะแนนในแต่ละองค์ประกอบเพื่อประโยชน์ในการใช้เปรียบเทียบเพื่อการพัฒนาเมื่อนำแบบวัดไปใช้ต่อไป

สรุปผลการวิจัย

คณะผู้วิจัยจะนำเสนอการสรุปผลการวิจัยจากผลที่ได้จากกระบวนการวิจัยในแต่ละขั้นตอนดังต่อไปนี้

1. จากการศึกษางานวิจัยเกี่ยวกับจิตวิญญาณในบริบทต่างๆ รวมทั้งในกลุ่มผู้ทำงานด้านสุขภาพและการศึกษา พบว่า การวิจัยด้านจิตวิญญาณส่วนใหญ่เป็นการวิจัยแบบผสมผสานระหว่างเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ ประกอบด้วย แบบทดสอบเกี่ยวกับจิตวิญญาณ แบบวัดการรับรู้ทางจิตวิญญาณ แบบวัดจิตวิญญาณตามแนวจิตวิทยา แบบวัดจิตวิญญาณในการทำงาน แบบสัมภาษณ์เชิงลึกและแบบบันทึกจากการสังเกตพฤติกรรม วัตถุประสงค์ของการศึกษาวิจัยที่พบคือเพื่อทำการศึกษาความหมาย ลักษณะ ปัจจัยที่ส่งผลต่อการมีจิตวิญญาณและการพัฒนาจิตวิญญาณในการทำงาน รวมถึงผลของจิตวิญญาณต่อผลลัพธ์ของการทำงาน พฤติกรรมการทำงาน ความพึงพอใจในงานและความเป็นอยู่ โดยผลการวิจัยพบว่าจิตวิญญาณหมายถึงความต้องการตามธรรมชาติของบุคคลที่จะมีสุขภาพดี ค้นพบความหมายและเป้าหมายสูงสุดของชีวิต ซึ่งจิตวิญญาณเป็นผลมาจากทั้งปัจจัยภายในอย่างความเชื่อทางศาสนา ความมีสติปัญญา ความต้องการของบุคคล รวมทั้งปัจจัยภายนอกอย่างวัฒนธรรม สภาพในชุมชน นโยบายของหน่วยงาน มาตรฐานการทำงาน ลักษณะงานหรืออาชีพและลักษณะหรือภาวะผู้นำของหัวหน้างาน

2. จากการทบทวนวรรณกรรมเกี่ยวกับสุขภาวะทางจิตวิญญาณพบว่า นักวิจัยทั้งในและต่างประเทศต่างก็ได้ให้ความหมายและอธิบายคุณลักษณะของสุขภาวะทางจิตวิญญาณที่แตกต่างกันออกไป และได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมเช่นศาสนา และค่านิยมทางสังคมในการตีความหมาย คณะผู้วิจัยตัดสินใจเลือกใช้นิยามของ นงเยาว์ มงคลอิทธิเวชและคณะ (2552) เป็นแนวคิดพื้นฐานที่สำคัญในการสรุปนิยามและองค์ประกอบของสุขภาวะทางจิตวิญญาณที่จะถูกนำมาใช้การการพัฒนาเครื่องมือประเมิน ซึ่งประกอบไปด้วยสุขภาวะทางจิตวิญญาณทั้งสิ้น 18 องค์ประกอบหลัก ได้แก่

1) เมตตากรุณา อยากช่วยเหลือ

2) จิตใจอ่อนโยน เข้าใจ เห็นอกเห็นใจคนอื่น

3) เป็นมิตร เป็นกันเอง เข้าถึงได้ง่าย

4) รับผิดชอบ

5) ยืดหยุ่น ปรับตัวง่าย

6) เคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

7) จัดการ ควบคุมอารมณ์ความรู้สึกของตนเองได้

8) เข้มแข็ง อดทน

9) เสียสละ

10) มุ่งมั่น ทุ่มเท

11) มองโลกในแง่ดี

12) ยอมรับและให้อภัย

13) มีพลังแห่งการเรียนรู้

14) กล้าหาญ

15) คิดสร้างสรรค์ คิดนอกกรอบ

16) อ่อนน้อมถ่อมตน

17) ประสานความแตกต่าง

18) พอเพียง

3 แบบวัดจิตวิญญาณ ที่พัฒนาโดย O’Connell & Skevington (2007) เป็นแบบวัดคุณภาพชีวิตใน

มิติสุขภาพซึ่งได้นำเสนอการวัดด้านจิตวิญญาณและ/หรือมิติทางศาสนาไว้

กลุ่มที่ 3 เครื่องมือวัดทางจิตวิญญาณในบริบทด้านองค์การ

เครื่องมือวัดทางจิตวิญญาณในกลุ่มนี้เป็นเครื่องมือวัดที่ได้มีการพัฒนาขึ้นเพื่อใช้กับบริบทด้านองค์การโดยตรง ซึ่งจากการทบทวนวรรณกรรมต่างๆพบแบบวัดที่น่าสนใจ ได้แก่

1. แบบวัดที่พัฒนาโดย Ashmos and Duchon (2000) ประกอบด้วยการวัด 3 ระดับได้แก่ ระดับ

บุคคล ทีมงานและองค์การ โดยระดับบุคคลมีองค์ประกอบอาทิ การให้ความหมายต่อการทำงาน ชีวิตที่อยู่ภายใน การปิดกั้นจิตวิญญาณ ความรับผิดชอบ การเชื่อมโยงทางบวกกับผู้อื่น ส่วนระดับทีมงานประกอบด้วยความเป็นทีม และค่านิยมของทีมงาน และระดับองค์การได้แก่ค่านิยมองค์การ บุคคลและองค์การ

2 แบบวัดที่พัฒนาโดย Milliman et al. (2003) ประกอบด้วยมิติการวัดจิตวิญญาณในองค์การ 3

มิติ ได้แก่ การทำงานที่เต็มไปด้วยความหมาย ความเป็นสังคมเดียวกัน การมีค่านิยมร่วม ซึ่งอธิบายเจตคติต่องาน 5 ด้านประกอบด้วย ความยึดมั่นผูกพันต่อองค์การด้านความรู้สึก ความตั้งใจในการลาออก ความพึงพอใจภายในเกี่ยวกับการทำงาน ความเกี่ยวพันกับงานและความภาคภูมิใจในตนเอง

จากการประมวลเครื่องมือวัดทางจิตวิญญาณในทั้ง 3 กลุ่ม คณะผู้วิจัยได้มีการพิจารณาถึงองค์ประกอบสำคัญที่เครื่องมือวัดต่างๆได้มีการวัดกันไว้ดังนี้

องค์ประกอบ

แรงจูงใจ

ประเด็นการวัด

• ความใกล้ชิดกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ พระเจ้าทำให้ชีวิตมีเป้าหมาย

• การมีความหมายของชีวิตเป็นแรงจูงใจให้บุคคลต่อสู้เพื่อบรรลุเป้าหมาย

• แรงจูงใจภายในที่จะหาความหมายที่ยิ่งใหญ่กว่า

องค์ประกอบ

เข้าร่วมทางศาสนา

ประเด็นการวัด

• อ่านคำสอน

• อ่านข้อเขียน หนังสือ ทางศาสนา สวดภาวนา

• ไปร่วมปฏิบัติศาสนากิจทางศาสนา

องค์ประกอบ

ประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ

ประเด็นการวัด

• ความรู้สึกที่มีต่อ พระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์

• การมีความรู้สึกว่าได้รับการให้อภัย

• การได้รับการดูแลรักษา

• การมีผู้รับฟังเมื่อมีปัญหา

• การมีอยู่จริงของพระเจ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธ์

• อารมณ์ที่มีต่อสิ่งที่ตนเองศรัทธาสูงสุด

องค์ประกอบ

ยึดมั้นทางศาสนา

ประเด็นการวัด

• ความยึดมั่นทางศาสนา

องค์ประกอบ

ความสุขทางจิตวิญญาณ

ประเด็นการวัด

• ความสุขด้านศาสนา

• ความสุขด้านประสบการณ์ชีวิต

– การมีความหมายในชีวิต

–  ความเชื่อในการมีเป้าหมายของชีวิต

– ดำเนินชีวิตอย่างมีความหมาย

– เข้าใจในวัตถุประสงค์ในชีวิตของตน

• ความพึงพอใจในชีวิต

องค์ประกอบ

ความใกล้ชิดผูกพันต่อพระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์

ประเด็นการวัด

• การตระหนัก ความรู้สึกว่ามีความใกล้ชิดกับสิ่งที่ศรัทธา

องค์ประกอบ

การต่อสู้ทางจิตวิญญาณ

ประเด็นการวัด

• ความต่อเนื่องของการมีจิตวิญญาณที่อาจมีความขัดแย้งเกิดขึ้นระหว่างตนเองกับผู้อื่น

• ความขัดแย้งภายในตนเอง

• ความสงสัยในศรัทธาที่ตนเองมีอยู่

องค์ประกอบ

การแก้ปัญหาอย่างมีจิตวิญญาณ

ประเด็นการวัด

• ปริมาณความรับผิดชอบที่บุคคลมีต่อการแก้ปัญหาของตนเองว่าควรเป็นของใคร ระหว่าง พระเจ้าหรือสิ่งศักดิ์สิทธ์ และตัวเอง

องค์ประกอบ

ปริมาณที่บุคคลหันไปพึ่งศาสนาหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์

ประเด็นการวัด

• ปริมาณของกิจกรรมที่เกี่ยวข้องสิ่งที่ศรัทธา

• การพึ่งพิงพระเจ้า หรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์

• พยายามที่จะจัดการกับความเครียดโดยการปฏิบัติตามคำสอน

• เชื่อในแนวทางของศาสนา,

• ได้รับการสนับสนุนจากบุคคลในเครือข่ายทางศาสนา

• แนวโน้มในการต่อรองและขอสิ่งให้สิ่งศักดิ์สิทธิ์แสดงปาฏิหาริย์เพื่อช่วยตนเองแก้ปัญหา

• การพยายามใช้ศาสนาในการหลีกหนีปัญหาที่ตนเองกำลังประสบ

องค์ประกอบ

ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลกับคนอื่น กับธรรมชาติให้ความรัก ความเคารพผู้อื่น

ประเด็นการวัด

• การรู้สึกเป็นหนึ่งเดียวของสิ่งต่างๆ ตัวเรากับผู้อื่นกับโลกกับจักรวาล

• การเข้าใจความรู้สึกความต้องการของผู้อื่น

• ความเชื่อมโยงที่ผู้อื่นมีกับสิ่งที่เขาให้ความสำคัญ

• สามารถนำตัวเองเข้าไปช่วยเขาได้

องค์ประกอบ

ตระหนักในความจริง สิ่งที่อยู่เหนือธรรมชาติ ได้แก่ พระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์จักรวาล

ประเด็นการวัด

• ตระหนักใน ความจริง สิ่งที่อยู่เหนือธรรมชาติ ได้แก่พระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์จักรวาล

องค์ประกอบ

จิตวิญญาณในองค์กร

ประเด็นการวัด

• การให้ความหมายต่อการทำงาน

• ชีวิตที่อยู่ภายใน

• การปิดกั้นจิตวิญญาณ

• ความรับผิดชอบ

• การเชื่อมโยงทางบวกกับผู้อื่น

• ความเป็นทีม

• ค่านิยมของทีม

• ค่านิยมองค์การ

• ค่านิยมบุคคล

• การมีค่านิยมร่วม

เมื่อพิจารณาประเด็นการวัดอาจสรุปได้ดังนี้

1. การวัดทางจิตวิญญาณมีความเกี่ยวข้องกับศาสนาหรือสิ่งเหนือธรรมชาติอยู่มากทั้งด้านจิตและพฤติกรรม

2. การวัดทางจิตวิญญาณเป็นการวัดที่มิได้วัดเฉพาะลักษณะทางจิตของบุคคลแต่ยังวัดในเรื่องของความสัมพันธ์หรือการเชื่อมโยงตนเองกับสิ่งอื่นรอบตัวเช่นบุคคลอื่น กลุ่ม องค์การ และสิ่งเหนือธรรมชาติ

3. การมีเป้าหมายและการให้ความหมายกับชีวิตเป็นประเด็นการวัดที่ถูกใช้ในบริบทต่างๆ

4. ความผาสุกทางจิตวิญญาณสามารถสื่อถึงผลลัพธ์ของการมีจิตวิญญาณในการดำเนินชีวิตได้

ดังนั้น จากข้อสรุปที่ได้จากการพิจารณาองค์ประกอบและประเด็นการวัดต่างๆ อาจจัดกลุ่ม

องค์ประกอบและประเด็นการวัดใหม่ได้เป็น 5 องค์ประกอบ ประกอบด้วย

1. ด้านการมีเป้าหมายในชีวิต

2. ด้านประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ

3. ด้านความเชื่อพลังบางสิ่งเหนือธรรมชาติ

4. ความสัมพันธ์กับบุคคอื่น

5. ความสุขทางจิตวิญญาณ

ซึ่งมีประเด็นการวัดในแต่ละองค์ประกอบดังนี้

องค์ประกอบ

การมีเป้าหมายในชีวิต

ประเด็นการวัด

• การมีความหมายในชีวิต/การทำงาน

• ความเชื่อในการมีเป้าหมายของชีวิต

• การดำเนินชีวิตอย่างมีความหมาย

องค์ประกอบ

ประสบการณ์ทางจิตวิญญาณ

ประเด็นการวัด

• ความรู้สึกที่มีต่อพระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์ สิ่งเหนือธรรมชาติ

• การมีความรู้สึกว่าได้รับการให้อภัย ดูแลรักษา แก้ไขปัญหาจากพระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์ สื่งเหนือธรรมชาติ

• ประสบการณ์การเข้าร่วมทางศาสนา

องค์ประกอบ

ความเชื่อพลังบางสิ่งเหนือธรรมชาติ

ประเด็นการวัด

• ตระหนักใน ความจริง สิ่งที่อยู่เหนือธรรมชาติ ได้แก่พระเจ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์จักรวาล

• ความเชื่อในแนวทางของศาสนา

องค์ประกอบ

ความสัมพันธ์กับบุคคลอื่น

ประเด็นการวัด

• การเชื่อมโยงทางบวกกับผู้อื่น

• การรู้สึกเป็นหนึ่งเดียวกับผู้อื่น กลุ่ม องค์การ

• การเข้าใจความรู้สึกความต้องการของผู้อื่น

• การช่วยเหลือผู้อื่น

• ค่านิยมกลุ่ม องค์การ

องค์ประกอบ

ความสุขทางจิตวิญญาณ

ประเด็นการวัด

• ความสุขด้านศาสนา

• ความพึงพอใจในชีวิต/การทำงาน