หากเห็นว่าการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์เรียกร้องให้พัฒนามนุษย์ที่สมบูรณ์ ข้อนี้น่าจะมีนัยว่าผู้เข้าแลกเปลี่ยนเรียนรู้เห็นว่าคุณธรรมก็คือศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ อย่างไรก็ตาม ไม่น่าจะกล่าวต่อไปได้โดยทันทีว่าการพัฒนาคุณธรรมคือการพัฒนาจิตวิญญาณแม้จะมีความล่อใจให้กล่าวเช่นนั้น ดังชี้ข้างต้น หากยึดถือตามกรอบแนวคิดเรื่องอัตตาณัติ ก็จะสามารถเชื่อมโยงการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์สู่การพัฒนาจิตวิญญาณได้ผ่านแนวคิดเรื่องอัตตาณัติ แต่ข้อมูลดูจะไม่ชี้ว่าผู้ร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ยึดถือกรอบแนวคิดเรื่องอัตตาณัติ การเชื่อมโยงจึงต้องหาฐานคิดใหม่ ซึ่งในที่สุดแล้ว ส่วนหนึ่งก็ต้องย้อนไปสู่เรื่องเกี่ยวกับธรรมชาติมนุษย์

อนึ่ง หากจะโยงการสังเคราะห์ “จิตวิญญาณความเป็นครู” ในส่วนนี้เข้ากับกรอบแนวคิดเรื่องจิตวิญญาณด้านอัตถิภาวะ ก็ยังมีบางสิ่งที่กล่าวได้ นั่นคือ เนื้อหาที่ได้สามารถใช้เป็นทิศทางสำหรับ “การผันแปรทางจินตนาการ” ในการพัฒนาจิตวิญญาณสำหรับบุคลากรครู

ทั้งนี้ ข้อมูลจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ยังแสดงถึงความเข้าใจเกี่ยวกับ “จิตวิญญาณ” ในแบบอื่นๆ ด้วย

…ในเรื่องของจิตวิญญาณ ผมให้ 7 เวลาทำงานกลางคืนมันเงียบสงัดเลยครับ มันต้องมีสมาธิมาก เดินไปหาใครก็ไม่ได้ ผมก็เดินสวดมนต์เลยครับ “มนุษย์เราเอ๋ย เกิดมาทำไม นิพพานมีไว้ อยู่ไยไม่ไป ก็เดินข้างนอกโรงเรียน ซึ่งไม่มีใครอยู่แล้ว เราเดินคนเดียวจะรู้เลยว่ามันสงบแบบวังเวงๆ ถ้าจิตเราคิดแบบไม่ดีมันก็ไม่ดี แต่ถ้าจิตเราคิดว่าดีมันก็ปกติ เดินรับออกซิเจนเข้าร่างกาย เดินไปเรื่อยๆ แล้วก็กลับเข้ามานั่งทำงานต่อ ผมเป็นคนที่ถ้านอน 2 ทุ่มจะตื่น 8 โมงเช้าเลยครับ และจะทำงานไม่ได้ จะรู้สึกอ่อนเพลีย ก็เลยเป็นคนที่ต้องนอน 6 ทุ่ม ตื่นตี 5 มานั่งทำงานต่อ และจะสดชื่น จิตเป็นสิ่งที่สำคัญ ถ้าเราบริหารจิต คือเดินให้มันมีสมาธิตลอด ก็จะไม่มีปัญหาอะไร แต่ร่างกายเนี่ยได้ออกกำลังกายน้อยมาก รู้สึกว่าครั้งเดียวมั๊งในรอบเดือนธันวาคม ก็มีเพียงเท่านี้ครับ…

…ส่วนด้านจิตวิญญาณ การบริหารของเราก็คือ เราต้องทำใจของเราให้นิ่ง ไม่วอกแวกตามกระแส เพราะการทำงานไม่มีหรอกที่เห็นกับเราร้อยเปอร์เซนต์ ระหว่างที่เราทำงานก็จะมีเสียงพูด ทั้งให้กำลังใจและให้ร้ายเรา คือทำให้เราหมดกำลังใจ เพราะฉะนั้นเราต้องทำจิตของเราให้นิ่ง เป็นกลางและเข้าใจคนให้มากที่สุด ว่าเค้าพูดอย่างนี้เพราะอะไร เค้ามีเป้าหมายอะไรในการพูด ถ้าเราเข้าใจเค้าเราก็ให้อภัย และทำให้งานของเราก้าวต่อไปได้ไม่สะดุด และการทำงานทุกอย่าง ดิฉันจะเอาใจไปใส่กับงาน เพราะจะทำให้เราทะลุปรุโปร่งในการทำงาน รู้และเข้าใจเป้าหมายว่าคืออะไร ถ้าเขาให้เราดูแลระบบการช่วยเหลือนักเรียนเนี่ย เราก็จะเอาใจไปหาผู้ปกครอง ว่าเขาเอาลูกมาเนี่ยเขาต้องการอะไร มันเป็นจิตวิญญาณของความเป็นครู ก็จะทำให้งานของเราประสบความสำเร็จ…

ความพยายามค้นหากรอบแนวคิดเกี่ยวกับ “สุขภาวะทางจิตวิญญาณ” ในบริบทการศึกษาครั้งนี้ ย่อมต้องเริ่มจากการแสวงหาความเข้าใจเกี่ยวกับ “จิตวิญญาณ” ก่อน โดยเริ่มต้นจากการพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างคำสำคัญ ได้แก่ “ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” และ “จิตวิญญาณ” ภายในกรอบความเข้าใจว่าทั้งสองสัมพันธ์กับ “มนุษย์ที่สมบูรณ์” ในบางลักษณะ อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์ที่อาศัยมีฐานคติเกี่ยวกับคำสำคัญและความสัมพันธ์ของคำสำคัญเหล่านี้ เผชิญข้อท้าทายจากธรรมชาติของบริบทการศึกษาเอง และข้อท้าทายจากข้อมูลซึ่งไม่แสดงคำสำคัญและความสัมพันธ์ระหว่างคำสำคัญเหล่านี้อย่างชัดเจน ดังนั้น ผลการสังเคราะห์ครั้งนี้จึงอยู่ในรูปการไตร่ตรองเชิงวิพากษ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ่านการเสวนากับแนวคิดของตะวันตก มากกว่าที่จะอยู่ในรูปของการนำเสนอกรอบแนวคิด จึงกล่าวได้ว่าแม้จะมีผลการสังเคราะห์กรอบแนวคิดบางอย่าง รายงานฉบับนี้เน้นอภิปรายเกี่ยวกับกระบวนไตร่ตรองในการปฏิบัติงานมากกว่าที่จะเป็นผลลัพธ์

ทั้งนี้ เพื่อให้เป็นข้อเปรียบเทียบต่อไป จะขอยกตัวอย่างการพัฒนาจิตวิญญาณในโรงเรียนของตะวันตกก่อน ในสหราชอาณาจักร มีพระราชบัญญัติการปฏิรูปการศึกษาประเทศอังกฤษ ค.ศ. 1988 (The British Education Reform Act 1988) ซึ่งกำหนดให้หลักสูตรของโรงเรียนบรรจุเรื่องการพัฒนาจิตวิญญาณไว้ นอกเหนือไปจากการพัฒนาด้านจริยธรรม วัฒนธรรม สติปัญญา อารมณ์และร่างกาย โดยนัยนี้ ก็กล่าวได้ว่าพระราชบัญญัติดังกล่าวก็มุ่งพัฒนามนุษย์ที่สมบูรณ์เช่นกัน ทั้งนี้ ในส่วนเนื้อหาต่อๆ ไป จะเห็นความสัมพันธ์ระหว่าง “มนุษย์ที่สมบูรณ์” “ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” และ “จิตวิญญาณ” ชัดเจนยิ่งขึ้น

เพื่อให้สามารถดำเนินการตามที่พระราชบัญญัติกำหนด จึงได้มีคู่มือสำหรับครูระดับประถมและมัธยม คู่มือดังกล่าวให้แนวทางไว้ว่าในการพัฒนาจิตวิญญาณนั้น ครูควรส่งเสริม/สนับสนุนสิ่งต่อไปนี้

-ให้นักเรียนพยายามตอบปัญหาพื้นฐานของชีวิตด้วยตนเอง (เช่น เกิดมาทำไม) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อนักเรียนเริ่มมีความสนใจในการทำความเข้าใจตนเองมากขึ้น

-ให้นักเรียนตระหนักถึงตัวตน ศักยภาพ จุดแข็งจุดอ่อน และความปรารถนาที่จะบรรลุเป้าหมาย

-ให้นักเรียนได้มีความรู้ ทักษะ และคุณสมบัติต่างๆ ที่จะช่วยในการแสวงหาความหมายของชีวิต

-ให้นักเรียนมีสุขภาวะในด้านนามธรรม (non-material well-being) อันได้แก่ความตระหนัก ในคุณค่าที่เกินไปกว่าคุณค่าทางวัตถุ คือ ลาภ ยศ สรรเสริญ1

ข้อสังเกตก็คือว่าในการพัฒนาจิตวิญญาณนั้น จุดเน้นอยู่ที่เรื่องของเป้าหมายหรือความหมายของชีวิต นักเรียนจะเป็นผู้ขบคิดและตัดสินใจเลือกเป้าหมายหรือความหมายของชีวิตของตนเอง โดยมีครูเป็นผู้ให้การสนับสนุน คือ ให้ข้อมูลความรู้ ทักษะ ช่วยชี้แนะว่ามีทางเลือกอื่นๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มีคุณค่าอื่นๆ ที่ไม่ใช่วัตถุ และช่วยให้เด็กได้รู้จักตนเอง ซึ่งองค์ประกอบเหล่านี้ในที่สุดจะช่วยสนับสนุนการขบคิดและตัดสินใจเลือกด้วยตนเอง สำหรับผู้ที่ได้อ่านข้อมูลจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แล้ว เชื่อได้ว่าต้องเกิดความฉงนขึ้นมาบ้างไม่มากก็น้อยเมื่อได้พิจารณาตัวอย่างจากสหราชอาณาจักรข้างต้น

——————————-

1wringe (2002:158)

ในปัจจุบัน แผนงานฯ มีจุดมุ่งหมายคล้ายกัน แต่ดำเนินการในบริบทการให้บริการทางการศึกษา ซึ่งปฏิเสธไม่ได้ว่ามีส่วนสำคัญอย่างมากในการพัฒนาสุขภาวะทางจิตวิญญาณของผู้เรียน อันเป็นคนกลุ่มใหญ่ ทั้งนี้ ได้เคยมีการสังเคราะห์กรอบแนวคิดเรื่องสุขภาวะทางจิตปัญญา(หรือจิตวิญญาณ)ในการดำเนินงานระยะที่ผ่านมาแล้ว และเนื่องจากบริบทการศึกษามีภาวะแวดล้อมการทำงานที่แตกต่างจากบริบทการให้บริการทางสุขภาพ จึงเห็นสมควรที่จะสังเคราะห์กรอบแนวคิดดังกล่าวจากตัวแทนของบริบทการศึกษาบ้าง

การสังเคราะห์กรอบความคิดในบริบทใหม่นี้อาจช่วยให้เห็นจุดร่วมและจุดต่าง อันจะเป็นประโยชน์แก่การแสวงหาแนวทางเพื่อพัฒนาสุขภาวะทางจิตปัญญา(หรือจิตวิญญาณ)ในบริบทที่แตกต่างกันต่อไป

2. วัตถุประสงค์

เพื่อวิเคราะห์และสังเคราะห์กรอบแนวคิดเรื่อง “สุขภาวะทางจิตวิญญาณ” จากข้อมูลของกิจกรรมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้

3. ข้อตกลงเบื้องต้น

การปฏิบัติการอาศัยเฉพาะข้อมูลจากเอกสารการถอดเทปกิจกรรมการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ที่จัดทําโดยแผนงานฯ ข้อมูลดังกล่าวได้จากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ดังต่อไปนี้

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในระบบการศึกษา แผนงานพัฒนาจิตเพื่อสุขภาพ 17-18 สิงหาคม 2552 ณ โรงแรมรามาการ์เด้นส์ กรุงเทพฯ

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในระบบการศึกษา แผนงานพัฒนาจิตเพื่อสุขภาพ 28-29 กันยายน 2552 ณ โรงแรมรามาการ์เด้นส์ กรุงเทพฯ

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในระบบการศึกษา แผนงานพัฒนาจิตเพื่อสุขภาพ 12-13 ตุลาคม 2552 ณ โรงแรมรามาการ์เด้นส์ กรุงเทพฯ

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 17-18 พฤศจิกายน 2552 ณ โรงแรม ทีเค พาเลซ จ.กรุงเทพฯ

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 8-9 ธันวาคม 2552 ณ โรงแรม ฮอลิเดย์ อินน์ จ.เชียงใหม่

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 11-12 มกราคม 2553 ณ ชลพฤกษ์ รีสอร์ท จ.นครนายก

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 26-27 ธันวาคม 2552

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 9-10 มกราคม 2553 ณ ห้องประชุมจันผา ชลพฤกษ์รีสอร์ท จ.นครนายก

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 23 -24 มกราคม 2553 ณ โรงแรมอมารี ดอนเมือง กรุงเทพฯ

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 26-27 ธันวาคม 2552 ณ ห้อง Garden 1 โรงแรมแอมบาสซาเดอร์ กรุงเทพฯ

– กิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ วันที่ 23-25 มกราคม 2553 ณ ห้องลาเบลแอร์ โรงแรมอมารี ดอนเมือง