…เราจะต้องรู้จักให้อภัยเด็ก จิตวิญญาณความเป็นครูแม้ว่าครั้งหนึ่งเค้าเคยทำให้เราโกรธมากแต่ถ้าเราไปโกรธเค้าอย่างนี้เค้าจะ คือครูไม่น่าจะโกรธเด็กนะคือในความรู้สึกว่าความไร้เดียงสาของเค้ายังมีแล้วเค้ายังมีสิทธิ์ที่จะพลิกไปอีกแบบหนึ่งได้…

ข้อมูลเหล่านี้บอกอะไรได้ แม้ว่ามีส่วนหนึ่งที่แสดงถึงความใส่ใจในความเสมอภาคหรือความเป็นธรรม ดังพบในข้อมูลส่วนแรงผลักดันสู่ความเป็นครู แต่ข้อมูลส่วนใหญ่แสดงถึงรูปแบบของการเป็น “ผู้ให้-ผู้รับ” ในความหมายของ “พ่อ(หรือแม่)-ลูก” การมุ่งมอบโอกาสตามสิทธิที่เด็กพึงได้รับ การมุ่งสร้างความเป็นธรรม ดูจะมีนัยเกี่ยวกับความเคารพในความเป็นมนุษย์ที่มีสิทธิขั้นพื้นฐานบางอย่าง แต่เมื่อพิจารณาองค์ประกอบอื่นๆ ร่วมด้วย เห็นได้ว่านัยนี้ดูจะถูกบดบังไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งประเด็นเรื่องการให้ความสำคัญแก่ความกตัญญูอันเป็นหน้าที่ในการทดแทนคุณ แสดงถึงมิติของการเป็น “ผู้ให้” มากกว่า “ผู้เคารพสิทธิขั้นพื้นฐาน”

การพัฒนาจิตวิญญาณนั้น แอบแฝงเป็นส่วนหนึ่งของการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ เนื่องจากการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์คือการไม่ขัดขวางและส่งเสริมสมรรถนะด้านอัตตาณัติ และในบริบทการศึกษาก็รวมความถึงการไม่ขัดขวางและส่งเสริมปัจจัยอันส่งเสริมอัตตาณัติ และแก่นแกนของอัตตาณัติก็คือการตัดสินใจเลือก การเลือกที่สำคัญที่สุดและมีนัยต่อชีวิตทั้งมวลของบุคคลก็คือการเลือกเป้าหมายชีวิตในความหมายที่ลึก คือในความหมายของการเลือกให้ความหมายแก่ชีวิต

ดังกล่าวแล้ว “จิตวิญญาณ” ในความหมายของอัตถิภาวะนั้นมิจำเป็นต้องสัมพันธ์กับศาสนา ยิ่งไปกว่านั้น ในปัจจุบัน มีทัศนะอันทรงอิทธิพลยิ่งขึ้นว่าบุคคลสามารถมีพัฒนาการทางจิตวิญญาณโดยมิต้องข้องเกี่ยวกับศาสนาแม้เพียงนิด ข้อนี้เป็นที่มาของคำว่า “not religious, but spiritual”

ตามกรอบแนวคิดแบบเสรีนิยมนี้ การพัฒนาจิตวิญญาณเชิงอัตถิภาวะอันมีจุดเน้นที่เป้าหมายชีวิต สามารถทำความเข้าใจได้โดยอาศัยแนวคิดเรื่องอัตตาณัติ ซึ่งเน้นสมรรถนะการตัดสินใจ รวมถึงข้อมูลสำหรับตัดสินใจ

อย่างไรก็ตาม ในบริบทของการศึกษา หลีกเลี่ยงไม่ได้ที่จะให้เนื้อหา ยิ่งไปกว่านั้น ในกรณีสังคมไทยซึ่งมิได้เป็นเสรีนิยม มิอาจเลี่ยงปัญหานี้โดยกล่าวว่าเนื้อหาที่ให้คือ “เสรีนิยม” นั่นคือ เนื้อหาคือบุคคลมีเสรีภาพที่จะเลือกเนื้อหา(หรือความหมาย/เป้าหมายชีวิต)ของตน ข้อมูลจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แสดงถึงเนื้อหาต่างๆ เช่น “รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์” “รักถิ่นเกิด” “เศรษฐกิจพอเพียง” “กตัญญู” “รักประชาธิปไตย” ปัญหาก็คือถ้ามุ่งวิเคราะห์ตามแนวทางเดิมอันมีลักษณะเน้นโครงสร้าง ก็จะเป็นการละเลยเนื้อหาอันมีบทบาทในการจัดการศึกษาของครู

ข้อนี้จึงเป็นอุปสรรคการนำเนื้อหามาร่วมพิจารณา เนื่องจากตามกรอบแนวคิดนี้ หากเรากำหนดเนื้อหาให้บุคคล โดยมิให้เขาได้เป็นผู้พิจารณาไตร่ตรองด้วยตนเอง อาจกล่าวได้ว่าเป็นการไม่เคารพอัตตาณัติ ซึ่งหมายความถึงการไม่เคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์นั่นเอง แต่จะมีโรงเรียนไหนในประเทศที่ยอมรับได้ หากเด็กนักเรียนไตร่ตรองดูแล้วเห็นว่าไม่ควร “รักชาติ ศาสน์ กษัตริย์” หรือ “รักประชาธิปไตย”

การจัดสิ่งแวดล้อมและการสอนคุณธรรมไม่จำเป็นต้องสนับสนุนการพัฒนาจิตวิญญาณก็ได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพิจารณาถึงจิตวิญญาณด้านอัตถิภาวะ

ส่วนที่เหลืออยู่ก็จำเป็นต้องใช้เงินในการเตรียมความพร้อมมากขึ้นทุกทีๆ

หลังจากผ่านมัธยมต้นที่ซึ่งการแข่งขันก็สูงมากพอสมควรแล้ว เมื่อนักเรียนเข้าสู่ชั้นมัธยมปลายการใช้เงินเพื่อการแข่งขันให้ได้เกรดดีที่สุดเพื่อเข้ามหาวิทยาลัยที่ดีที่สุดเพื่อให้ได้งานที่ดีที่สุดเพื่อให้ได้เงินที่ดีที่สุดและเพื่อสืบทอดสถานะที่สูงกว่าของครอบครัวของตนให้มากที่สุดจะทวีความเข้มข้นถึงระดับไม่ปรานีปราศรัยกันอีก พ่อแม่ที่พอมีเงินจำเป็นต้องเจียดเงินเพื่อจ่ายค่ากวดวิชา ค่าหอพัก ค่ารถและเครื่องบิน ค่าน้ำมันรับส่ง รวมทั้งค่าอาหารและสันทนาการยามค่ำคืนตามสมควร

การต่อสู้ดุเดือดถึงที่สุดหลังการเปิดภาคเรียนชั้นมัธยมปีที่หกเพียงประมาณสามเดือน การสอบตรงของบางคณะยอดนิยมของมหาวิทยาลัยบางแห่งรวมทั้งคณะแพทยศาสตร์ของมหาวิทยาลัยบางแห่งก็เริ่มต้นแล้ว นั่นแปลว่าเด็กที่เข้าสู่สนามแรกนี้ต้องเรียนจบทุกอย่างตั้งแต่ชั้นมัธยมปีที่ห้าซึ่งเป็นที่ชัดเจนว่ามีแต่พ่อแม่ที่มีเงินมากพอเท่านั้นที่สามารถจ่ายค่ากวดวิชาทุกวิชาให้ลูกทำเช่นนั้นได้ ส่วนที่เหลือหมดสิทธิชนะตั้งแต่ยังไม่ทันออกสตาร์ท

การสอบตรงของคณะแพทยศาสตร์ต่างๆในมหาวิทยาลัยต่างจังหวัดเป็นตัวอย่างของมหกรรมการศึกษาเพื่อความเหลื่อมล้ำรุ่นต่อไปที่ยิ่งใหญ่ ถนนทุกสาย สนามบินทุกแห่งพุ่งไปสู่จังหวัดนั้นๆ โรงแรมเต็มหมดทุกที่ การจราจรติดขัดไปทั่วเมืองตั้งแต่วันก่อนสอบหนึ่งวันและวันสอบ เด็กเก่งจำนวนหนึ่งจะได้ที่นั่งเรียนเรียบร้อยตั้งแต่ขั้นตอนนี้(แล้วสละสิทธิ์ในวันหลังเมื่อได้มหาวิทยาลัยที่ดีกว่า)

เด็กจำนวนมากกว่าหมดเงินพ่อแม่ไปเปล่าๆแต่ก็อ้างกับตนเองกันทุกครอบครัวว่า “เพื่อหาประสบการณ์”

การสอบตรงของคณะต่างๆโดยเฉพาะในต่างจังหวัดทำให้พ่อแม่เสียเงินจำนวนมากซ้ำแล้วซ้ำเล่า แน่นอนว่ามีคำปลอบประโลมจากนักการศึกษาเสมอว่าขอให้นักเรียนอย่ายึดติดสถาบันอย่ายึดติดสาขายอดนิยมแต่ให้ใส่ใจในความถนัดและความพร้อมของตนเอง คำปลอบประโลมเหล่านี้ไม่ต่างอะไรจากคำขวัญวันเด็กแห่งชาติที่คอยทำให้เด็กจำนวนหนึ่งหลงเชื่อและตกเป็นฝ่ายเสียเปรียบรุ่นแล้วรุ่นเล่า เพราะในความเป็นจริงแล้วการไม่ได้ที่เรียนในคณะที่ดีของมหาวิทยาลัยที่ดีค่อนข้างทำนายอนาคตได้แม่นยำตามสมควรว่าคุณจะได้ฐานเงินเดือนเท่าไร

ครั้นมองดูถนนแปดเลนทั้งเส้นเพื่อคอยติดตามอนาคตของเด็กที่หลุดออกมากลางคัน เราพบว่าจำนวนมากไปเป็นแรงงานชั้นต่ำ เหตุผลเพราะการศึกษาขั้นพื้นฐานได้ริบเอาศักยภาพและความสามารถของเด็กที่จะเรียนรู้สัมมาชีพของบิดามารดาหรือบรรพบุรุษไปเสียแล้ว พูดง่ายๆว่าทำนาไม่เป็นแล้ว แกะสลักไม่เป็นแล้ว แย่กว่านี้คือหนักไม่เอาเบาไม่สู้ไปเสียแล้ว พ้นจากแรงงานชั้นต่ำก็ได้เรียนปริญญาอะไรสักใบของมหาวิทยาลัยต่างจังหวัดอะไรสักแห่งซึ่งจบออกมาก็เป็นที่ประกันได้ว่างานที่ได้จะได้เงินเดือนขั้นต้นเท่าไร ทำให้หลายคนหันไปเปิดร้านเสื้อผ้า ร้านกิ๊ฟท์ช้อป ร้านกาแฟ หรือไปเป็นช่างอ๊อกช่ช่างเชื่อมช่างซ่อมมอเตอร์ไซค์ ไม่นานหลังจากนี้ทุกคนจะมีครอบครัว ภาพสุดท้ายที่เราจะเห็นคือเด็กหนุ่มสักคนขี่รถเครื่องมีภรรยาซ้อนท้ายและเด็กเล็กอีกสองคนเกาะหน้าหลัง ชีวิตของพวกเขาจะพบจุดจบที่ประมาณนี้

หากเป็นสตรีที่ไร้การศึกษา มีโอกาสสูงมากที่พวกเธอจะเข้าสู่เส้นทางสายบันเทิงในทุกรูปแบบรวมทั้งได้งานพนักงานเสิร์ฟยามค่ำคืนหรือทำงานร้านคาราโอเกะที่มีดาษดื่นทั่งราชอาณาจักรซึ่งทำให้ง่ายและสุ่มเสี่ยงต่อการเข้าถึงยาเสพติดและการค้ามนุษย์ในที่สุด

บัณฑิตปริญญาตรีหรือโทที่จบมาก็พบความเหลื่อมล้ำตั้งแต่ขั้นตอนสมัครงาน เป็นความจริงที่ทุกคนต่างปฏิเสธว่าไม่จริงคือนายจ้างหรือบริษัทห้างร้านจำนวนมากมีแนวโน้มที่จะพิจารณาบัณฑิตจากจุฬาฯ ธรรมศาสตร์ฯ และมหิดลฯ ก่อนเสมอ ที่เหลือเอาไว้ทีหลัง พูดเช่นนี้มิได้หมายความว่าสามสถาบันนี้ทำไม่ถูกหรือศิษย์เก่าทำไม่ถูก แต่เป็นประเด็นความไม่ยุติธรรมของการแข่งขันทุกขั้นตอนที่นักเรียนไทยจำนวนมากถูกปิดประตูไม่ให้มีโอกาสชนะเลยตั้งแต่เมื่อเกิดในครอบครัวที่ไม่มีเงินมากพอจะส่งไปเรียนพิเศษ

สำหรับผู้ชนะ คนดีมีอยู่ตามที่ต่างๆในสังคมไทย อย่างไรก็ตามการผลิตบัณฑิตที่ชนะตลอดทางด้วยการโค่นคู่ต่อสู้ล้มลงตลอดทางเช่นกันชวนให้สงสัยว่าเราจะได้บัณฑิตประเภทใดกัน มีข้อกล่าวหา 3 ข้อที่มักจะพูดถึงกัน ได้แก่

1. เราได้คนเก่งแต่โกง นี่เป็นข้อกล่าวหาที่ร้ายแรงที่สุด มีตัวอย่างเล่าขานเรื่องนี้มากมาย หากจะยกตัวอย่างในข้อเขียนชิ้นนี้คือเรื่องเข้าข้างหลังธนาคารเพื่อจ่ายค่าเรียนกวดวิชาหรือแย่งกันเข้าข้างหน้าเพื่อไปยืนคิวเป็นคนแรก ไม่ว่าจะเป็นแบบไหนก็เป็นการต่อสู้เพื่อเอาตัวรอดทั้งสิ้น

2. คือเก่งแต่ทำอะไรไม่เป็น เหตุเพราะการศึกษาเองที่ผลิตแต่บัณฑิตที่รู้หนังสือเท่าที่ให้รู้แล้วไม่รู้อะไรมากไปกว่านั้นอีก

3 คือเก่งแต่ไม่อดทน หนักไม่เอาเบาไม่สู้ซึ่งเป็นผลลัพธ์จากการที่มีพ่อแม่และเงินเบิกทางให้ตลอดชีวิตที่ผ่านมา

พูดง่ายๆว่าไม่ว่าจะเป็นพวกที่ตกข้างทางหรือถึงปลายทาง ใช้ไม่ได้ทั้งคู่

ยังมีกรณีการกีดกันเด็กนักเรียนทีไม่เหมือนเราออกข้างทางอีกจำนวนมาก ได้แก่เด็กสติปัญญาบกพร่อง เด็กสมาธิสั้น เด็กแอลดี เด็กออทิสติก เด็กแอสเปอร์เกอร์ เด็กเกเร เด็กติดยาเสพติด เด็กตั้งครรภ์ก่อนวัยอันควร เด็กชาติพันธุ์ เด็กติดเชื้อเอดส์ แม้กระทั่งเด็กต่างศาสนา ระบบการศึกษาที่เป็นอยู่ในปัจจุบันบังคับให้นักเรียนทุกคนเรียนเรื่องเดียวกันด้วยหลักสูตรเดียวกันอย่างตายตัว และใช้มาตรฐานการสอบเดียวกันอย่างแข็งกระด้าง เหล่านี้ทำให้เด็กไทยเติบโตมาแบบตัวใครตัวมัน ขาดโอกาสที่จะเรียนรู้วิธีอยู่ร่วมกับความแตกต่าง และนำมาซึ่งสังคมที่ไม่สามารถอยู่ร่วมกับความแตกต่างอย่างที่เห็น

ข้อสอบปรนัยที่บีบบังคับให้นักเรียนต้องใช้เหตุผลตามที่กำหนด ใช้วิจารณญาณให้ตรงกับผู้ออกข้อสอบ และต้องกาข้อที่ถูกต้องโดยไม่มีโอกาสคิดแตกต่าง เหล่านี้ทำให้สมองของนักเรียนไทยคับแคบ ขาดความสามารถคิดนอกกรอบ และต้องจำยอมเพื่อความอยู่รอด ใครที่คิดต่างต้องถูกกำจัดออกไป

กระบวนทัศน์ใหม่ที่ดีกว่าคือเรียนรู้ร่วมกันและใช้ชีวิตร่วมกันในสังคมข้อมูลข่าวสารที่เทคโนโลยีไอทีกำลังพัฒนาอย่างก้าวกระโดด

“มีต่อ”