๑. โจทย์ปัญหาที่เรียนรู้นั้น ควรสัมพันธ์กับชุมชนที่โรงเรียนตั้งอยู่หรือที่เด็กอาศัยอยู่ เหตุผลที่ควรสัมพันธ์กับชุมชน เพราะนอกจากเด็กๆ จะรู้สึกสนุก มีแรงกระตุ้นจากภายในที่จะทำแล้ว การเรียนรู้นั้นไม่แยกออกจากวิถีชีวิตจริงของนักเรียน

“…นอกจากเรื่องใกล้ตัวเป็นอย่างอื่นบ้างได้ไหม เป็นข่าว เหตุการณ์ สถานการณ์ อย่างโจทย์เรื่องไฟฟ้า ก็มาจากสถานการณ์ใหญ่ ที่ตอนนั้นไฟฟ้าดับทั่วภาคใต้หลายชั่วโมง เลยเป็นเหตุจูงใจว่าไฟฟ้าที่เราใช้อยู่ ถ้าดับไป ไม่ต้องมากแค่ ๒-๓ ชั่วโมง แล้วทั่วภาคใต้ด้วย เด็กก็นำเสนอเรื่องไฟฟ้าขึ้นมา ซึ่งเป็นปัญหาระดับใหญ่ ระดับโลก ระดับชุมชนทุกชุมชน มันก็อยู่ในเหตุผลของการเลือกเรื่อง ว่าไม่มีใครไม่ใช้ไฟฟ้า ไฟฟ้าคือปัจจัยสำคัญในชีวิต เพราะฉะนั้นทุกบ้านทุกคนทุกชุมชนจะมีปัญหาเรื่องนี้…”

ขนิษฐา อาษาชำนาญ ร.ร.อนุบาลสตูล จ.สตูล

“…กิจกรรมที่โรงเรียน ตั้งแต่เช้ามาทุกคนจะมีหน้าที่ของตัวเอง เราแบ่งเขตหมู่บ้านเพื่อให้นักเรียนมีหน้าที่รับผิดชอบเรื่องการทำความสะอาด เช้ามาเด็กจะรู้หน้าที่ตัวเองว่าใครจะลงหมู่บ้านไหน ทำความสะอาด แล้วก็จะมีเวรห้องของตัวเอง ในขณะที่เด็กทำ ครูก็ทำความสะอาดด้วยเช่นกัน…”

ชิสากัญญ์ พลายด้วง ร.ร.บ้านท่าเสา จ.ระยอง

สาระสำคัญอยู่ตรง ๓ ประเด็น

ประเด็นแรก โรงเรียนเท่านั้นที่จะรู้ว่า PBL ที่เชื่อมโยงกับชุมชนของตัวเองมีหน้าตาอย่างไร ผู้เขียนขอยกตัวอย่างที่สุดขั้วเพื่อให้เห็นภาพชัดขึ้น นักเรียนในจังหวัดเชียงรายต้องเรียนรู้วิธีหนีสึนามิ? นักเรียนในภาคอีสานเรียนเรื่องทำไมหาดทรายที่ฮาวายจึงสีขาวสวยนัก ในขณะที่รอบโรงเรียนมีปัญหาเรื่องยาเสพติด ฯลฯ ที่กล่าวเช่นนี้มิได้หมายความว่า เป็นข้อห้ามไม่ให้เรียนอะไรที่ไกลตัว แต่ PBL เรื่องนี้อาจเหมาะกับโรงเรียนหนึ่ง ไม่ได้แปลว่าจะต้องเหมาะกับโรงเรียนอื่นเสมอไป เพราะนี่คือประสบการณ์แต่ละคน

ประเด็นที่สอง บางกิจกรรมอาจเป็นที่ขัดใจของคุณพ่อคุณแม่ ผู้ปกครอง ส่งลูกมาเรียนหนังสือ ไม่ได้ให้มาทำความสะอาด เก็บขยะ ขัดห้องน้ำ โรงเรียนต้นแบบในศตวรรษที่ ๒๑ จะเกิดขึ้นได้ยากมาก หากขาดการสนับสนุนจากผู้ปกครอง และผู้รับผิดชอบสถานศึกษาในโครงสร้าง ซึ่งผู้เขียนจะกล่าวในบทที่ ๘ ต่อไป

ประเด็นที่สาม ประเด็นนี้สำคัญ คุณครูไม่หลงประเด็นและชัดเจนว่า วัตถุประสงค์ที่ให้เด็กทำกิจกรรมดังตัวอย่างทำความสะอาดโรงเรียน มิใช่เพื่อให้โรงเรียนสะอาด ไม่ได้หมายถึงให้นักเรียนรับใช้โรงเรียน แต่นักเรียนจะได้เรียนรู้ ฝึกทักษะทั้งสามในระหว่างทำความสะอาด เรียนรู้วิธีทำงานหนัก และสกปรกด้วยมือ เป็นต้น

๒. แบ่งกลุ่มนักเรียนเป็นกลุ่มเสมอ เพื่อให้ทำงานกันเป็นทีม

๓. สมาชิกกลุ่มควรมีความหลากหลายมิติ นัยยะอยู่ตรงที่จำลองภาพการอยู่ร่วมกันในสังคมจริง ที่เด็กจะเผชิญในอนาคต มิติตรงนี้มีอะไรบ้าง เช่น เชาวน์ปัญญา อายุ พฤติกรรม นิสัย ความยากดีมีจน ความเชื่อทางการเมือง สีผิว ชาติพันธุ์ ฯลฯ

“…ตัวเองจะแบ่งกลุ่มเป็นหมู่ๆ อยู่แล้ว อบรมลูกเสือแล้วชอบ มีหัวหน้าหมู่ รองหัวหน้า ดูหัวดูท้าย จะวางเด็ก จะไม่เอาเด็กที่โต้ตอบเก่งๆ ไว้ด้วยกัน ตอนแรกเรายังไม่รู้ว่าเด็กเป็นอย่างไร ก็จัดเด็กเป็น ๖ หมู่เลย เพราะเด็กมี ๓๓ คน ตอนหลังเรารู้แล้วว่า เด็กคนนี้ช่างพูด หมู่ ๑ ก็ตอบกันจังเลย เดี๋ยวตอบเดี๋ยวตอบ เราก็เลยจับแยก กลุ่มที่เล่นไม่ฟังอะไร ก็จับแยก ถ้ารวมกันก็จะหันหลังคุย อีกพวกหนึ่งคือ พวกที่ฟังอย่างเดียวไม่พูด จับแยกโดยพยายามให้ ๑กลุ่มมีหลายลักษณะ ตอนแรกพ่อแม่มาหาครูเหมือนกัน “ลูกไม่อยากเป็นหัวหน้า เพราะต้องดูแลลูกน้อง ลูกไม่อยากทำ” ก็ฝึกๆ ไป…”

ไพเราะ เกิดผล ร.ร.อนุบาลสตูล จ.สตูล

“…ตัวเองจะแบ่งกลุ่มเด็กเป็น ๖ กลุ่ม กลุ่มละ ๕-๖ คน จะมีเด็กที่ฝากเรียนเป็นน้อง ก็จะให้พี่แต่ละกลุ่มรับผิดชอบ ใครจะเอาน้องคนไหนไปดูแล ตัวพี่ก็จะมองจากคนที่โต้ตอบสนทนาเก่ง เด็กจะมีประเภท เงียบ ไม่ตอบ ไม่พูด ดื้อ เล่น คือจะพยายามให้คละกัน เด็กจะต้องมีความหลากหลายใน ๑ กลุ่ม ทั้งพูด ไม่พูด เล่น และพวกที่คุมเพื่อนได้ คนสั่งการมันจะมี ก็พยายามจับกลุ่มให้หลากหลาย เราสังเกตจากการเล่น สังเกตจากการทำงาน เราจะเห็นชัด ตอนแรกเราก็จัดไปก่อน เพราะเราไม่รู้ว่าสภาพเด็กเป็นอย่างไร พอเรารู้แล้วเราก็กำหนดหัวไว้ ที่เหมือนกันเราก็จัดกลุ่มไว้ แล้วก็จัดกระจายๆ ของตัวเองจะทำอย่างนี้ค่ะ

แสงรวี พิณสุวรรณ ร.ร.วัดสวนส้ม จ.สมุทรปราการ

“…ในหนึ่งเทอมนักเรียนจะออกทำโครงงาน ๑ โครงงานร่วมกัน คือเราจะคละชั้น ไม่เอาเพื่อนหรือชั้นเดียวกัน เราจะเริ่มตั้งแต่ ป.๓ – ป.๖ คละกันไป กลุ่มหนึ่งอาจจะมีเด็ก ป.๓ ป.๕ ป.๖ อยู่ด้วยกันอย่างนี้ค่ะ…”

ชิสากัญญ์ พลายด้วง ร.ร.บ้านท่าเสา จ.ระยอง

“… ครั้งหนึ่งที่จัดกิจกรรมกลุ่ม เราก็เอาเรื่องเสื้อแดงเสื้อเหลืองขึ้นมาสอน ให้เด็กวิเคราะห์ ปรากฏว่าพอรวมกลุ่มกัน เด็กจะต้องระดมสมอง พอเริ่มคิดเริ่มอะไรเพื่อนยอมรับ แต่พอลงใบงานใหญ่เพื่อนไม่ให้ทำ นั่งร้องไห้ เราก็หันไปเห็นถามว่าหนูเป็นอะไร เขาไม่ให้ผมทำ เราก็หันไปบอกเพื่อนเขา รู้หรือเปล่า เขาวาดภาพสวยนะ ลองดูสิ เพื่อนเขาก็หันมามองหน้าครู แล้วก็เริ่มแบ่งงานให้ทำ ปรากฏว่าของเขาได้วาดภาพติดในแผ่นงานสวยเลย เวลาออกมานำเสนอเพื่อนก็จะชมว่าภาพที่สวยมาจากพงษ์พศิน เขาก็จะยิ้ม รู้สึกว่าเขามีความสุขขึ้น แล้วก็จะเปลี่ยนจากไปขุดไส้เดือนมาเป็นชอบที่จะเข้าห้องเรียนมากขึ้น อีก case หนึ่ง เป็นเด็กเก่ง แต่เขาจะเหมือนเป็นหัวหน้าอยู่ในกลุ่ม เวลาให้เลือกกลุ่มเอง เขาจะเลือกทีมของเขา เวลาทำงานกลุ่ม เขาจะไม่ค่อยสนใจเวลา จะทำแบบของฉันต้องสวยที่สุดดีที่สุด เพราะฉะนั้นงานกลุ่มจะไม่ประสบความสำเร็จ จะเสร็จช้ากว่าเพื่อน แต่เขามีความรับผิดชอบ เขาจะเก็บงานไปทำข้างนอก แล้วก็จะเอามาส่งทีหลัง มีอยู่ชั่วโมงหนึ่งชั่วโมงรักประเทศไทย เราไม่ได้ให้เขาเข้ากลุ่มตามใจ มีตามใจได้ ๒ คน เพื่อเป็นเพื่อนกัน แล้วอันอื่นต้องแยก พอเสร็จเขาก็มอง พอเริ่มทำงานเราจะมีกติกาอยู่ว่า ประธานกับเลขามีหน้าที่อะไร ทุกคนในกลุ่มจะต้องพูดเสนอความคิด จะขัดแย้งหรือจะอะไรก็ต้องคุยกันก่อนลงมือทำชิ้นงาน ทุกกลุ่มเขาก็ทำ จะมีกลุ่มของน้องน้ำเขาก็จะทำ เราก็สังเกตว่าเขาเริ่มพูดกับเพื่อนว่าเดี๋ยวไม่เสร็จ เราต้องปรับแล้วล่ะ เอาสวยน้อยหน่อย ทำงานให้เสร็จก่อน ก็จะมีว่าทุกคนยอมรับไหมที่จะทำแบบนี้ คือตกแต่งไว้ทีหลัง เอาความคิดมาก่อน ทุกคนในกลุ่มเขาก็จะยอมรับ ปรากฏว่าวันนั้นกลุ่มนี้ทำงานได้สำเร็จ คือเสร็จทันเวลา เราก็จะเห็นการเปลี่ยนแปลงของน้องเขา จากการที่งานไม่เคยเสร็จทันเวลา แต่รับผิดชอบแล้วมาส่งทีหลัง งานเขาจะต้องเนี้ยบต้องสวย พอติดแล้วทุกคนจะต้องร้องอู้หู เพราะว่ามันจะสวยมาก…”

อุทัยวรรณ ภัททกวงศ์ ร.ร.วัดสวนส้ม จ.สมุทรปราการ

ถ้าเราสามารถทำให้การศึกษาขั้นพื้นฐาน ๑๒ ชั้นปีเป็นนาทีทอง ที่จะให้นักเรียนอายุระห่าง ๖-๑๘ ปี ได้ทำงานเป็นทีมระหว่างสมาชิกที่แตกต่างกันตลอดเวลา ฝึกซ้อมการมองไปข้างหน้าของทีม หาทางเลือก ตัดสินใจ รับผิดรับชอบผลที่เกิดขึ้น และยืดหยุ่น ทักษะชีวิตและทักษะการเรียนรู้จะถูกพัฒนาไปพร้อมๆ กัน

การทำงานเป็นทีมด้วยสมาชิกกลุ่มหลากหลาย จึงเป็นจุดเริ่มต้นของการฝึกซ้อมทักษะชีวิต

ความหลากหลาย เป็นแบบจำลองของสังคม

…ผมประทับใจที่เด็กพูดว่าเราหนีอะไรก็หนีได้ แต่เราหนีเงาตัวเองไม่ได้ เราเป็นเด็กดอย เราควรภูมิใจในคำว่าเด็กดอยของเรา ผมจะใช้คำพูดนี้ไปสอนเด็กเค้าว่าไม่มีใครรู้ตัวตนที่แท้จริงของลูกมากกว่าลูก เพราะฉะนั้นลูกรู้แล้วควรทำในสิ่งที่ดี เพราะผมรู้ว่าครอบครัวเค้ามีทั้งสิ่งที่ดีและไม่ดีมีเยื่ยงอย่างที่ดีก็เอาอย่างที่ดี…

…เราสอนให้รักแผ่นดินบ้านเกิด แผ่นดินบ้านเกิดนี่เรารักอะไรกัน บางคนอาจจะหัวเราะแต่มันเป็นเรื่องที่เข้าตากรรมการเลยค่ะ ที่เราให้เด็กทำกิจกรรมต่อยอดเรามานำเสนอครั้งสุดท้ายนี่ก็คือ เด็กได้ไป ไปดูควายกัน เอ๊ะ ควายมันมาเกี่ยวอะไรกับครูอาสา จริง ๆ คือเรื่องรักถิ่นกำเนิดเราเนี่ยค่ะ ควายที่มันอยู่ในทุ่งนาเนี่ยนักเรียนเห็น ควายมันก็คือควายอ่ะ ไปดูซิที่เขาว่าโง่เหมือนควาย ทำไมคนโบราณใช้คำพูดคำนี้ ไปดูซิว่าควายปัจจุบันนี้หายไปไหน เมื่อก่อนนี้ควายเป็นยังไงกับเดี๋ยวนี้ เราพาเด็กไปกัน ครูอาสาน้อยไปกันหมดประมาณ 20 คน ไปบ้านลุงคนนึงซึ่งเขาเนี่ยเลี้ยงควาย มี 10 กว่าตัว ให้ลุงเนี่ยเล่าเรื่องควายให้ฟัง ลุงก็จะเล่าความดีของควาย เล่าว่าควายนี่มีประโยชน์ คือเขารักควาย เนี่ยลุงคนนี้เป็นคนที่เลี้ยงควาย แล้วก็รักเขามาเลยอ่ะ แล้วเขาก็เล่าเรื่องควายเนี่ย ประโยชน์ของควายนะ ว่าเนี่ย ที่เขาเกิดมาเขามีประโยชน์ เขาสามารถไถนาให้เรา ดูซิปัจจุบันนี้ กับปัจจุบันโน้น ลักษณะของวิถีชุมชนแตกต่างกัน เมื่อก่อนเราไถนากัน เราทำงานกันไป เราไม่ได้เร่งรีบ เรามีการลงแรง ที่เขาเรียกว่าลงแขกใช่ไหมคะ เราไม่แก่งแย่งชิงดี เรามีกิจกรรมสานสัมพันธ์ เรามีกิจกรรมร่วมชุมชน ปัจจุบันนี้มีแต่เร่งรีบ แก่งแย่งชิงดีชิงเด่น ทะเลาะเบาะแว้งแล้วก็จบลงที่ปัญหาโลกร้อนซึ่งเราไม่คิดถึงควายกันแล้ว เด็ก ๆ ก็จะ เออ เราเกิดมาเราโชคดีแล้วนะ หมู่บ้านเราเนี่ยมันมีควาย ไม่ใช่เราเกิดมาเป็นคนบ้านนอก ห่างไกลความเจริญ จะต้องเข้าไปหาแสงสี เข้าไปอ่ะ ในเมือง ไปร้านเกมส์ ไปเล่นเน็ต อะไรอย่างนี้ค่ะ แล้วเขาก็จะกลับมาสอนน้องเขา แล้วก็กลับมาสอนจริง ๆ ด้วยค่ะ

สิ่งสำคัญประการหนึ่งที่แนวคิดเรื่องอัตตาณัติทำให้มองข้าม คือความเป็นตัวตนของเรานั้นผูกพันกับวัฒนธรรมอย่างแยกไม่ออก หากมองในมุมเสรีนิยม ก็จะกล่าวว่าแม้เราจะเลือกวัฒนธรรมที่หล่อหลอมตัวตนไม่ได้ แต่เมื่อมีวุฒิภาวะ เราเลือกที่จะทำหรือไม่ทำตามวัฒนธรรมนั้นได้ ในด้านหนึ่ง ความคิดเช่นนี้สมควรยอมรับ หากเรายังเชื่อในหน้าที่ในการแก้ไขสิ่งผิดที่มีอยู่และสร้างสิ่งใหม่ที่ดีกว่า แต่ในอีกด้านหนึ่ง ความคิดเช่นนี้เป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมู่คนที่ไม่ใช่ชาวตะวันตก ว่านำสู่การดูถูกตนเอง เนื่องจากการรับความคิดเช่นนี้เป็นการรับระบบการให้คุณค่าแบบเสรีนิยมที่เห็นว่าคุณค่ามีฐานอยู่บนการเลือกของปัจเจกบุคคล ในเมื่อระบบการให้คุณค่าแบบเสรีนิยมเป็นเพียงระบบหนึ่ง การรับมาใช้โดยปฏิเสธระบบคุณค่าที่หล่อหลอมตัวเราจึงไม่ต่างไปจากการดูถูกตัวเอง ดังเห็นชัดจากคำถามที่ว่าทำไมจึงยอมคุณค่าที่เรายอมรับมาเป็นร้อยปีด้วยเหตุผลง่ายๆ ว่า “ไม่เป็นแบบฝรั่ง” คงลืมไม่ได้ว่าระบบคุณค่านี้เป็นการเห็นความมีความหมายของโลกทั้งหมด การปฏิเสธสิ่งที่มีความหมายของบุคคลเช่นนี้ เป็นการปฏิเสธตัวตนทั้งหมดของเขาในเวลาเดียวกัน

ข้อความข้างต้นแสดงให้เห็นถึงการยอมรับชาติพันธุ์ รวมถึงวัฒนธรรมของชาติพันธุ์ หากเป็นเช่นนั้น ก็นับว่ามีการเคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของเด็ก ในความหมายของการเคารพวัฒนธรรมที่หล่อหลอมตัวตนของเขา อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ยังแสดงถึงสิ่งที่ดูขัดแย้ง

…พยายามเติมเต็มกลุ่มที่เค้ายังขาดโอกาส ผมคิดว่าดั้งเดิมเรามนุษย์ถ้ำทั้งหมด เราเองถ้าเรียนประวัติศาสตร์มา เราเองก็เริ่มเรียนรู้จากถ้ำ การใส่กางเกง การศึกษา ทำไมเราได้โอกาสแบบนี้ เราเสวยสุขสบาย แต่คนอีกกลุ่ม บางคนมองว่าอนุรักษ์ไว้ ซาไกก็ให้อยู่บนป่านั้นแหละเหมือนตองเหลือง ทำไมไม่คิดว่าย้อนหลังไป เราก็อยู่ในถ้ำเหมือนกัน ทำไมเราไม่เปิดโอกาสให้เขา วันหนึ่งเค้าก็แต่งตัวอย่างนี้ขึ้นมาแล้ว ผมก็คิดตัวที่จะตอบคำถามคือกลไกการศึกษา ผมเชื่อว่าการศึกษาไม่ต้องให้เค้าตลอดชีวิต ให้เขาระยะนึง หลังจากนั้นจะไปพัฒนาตัวเอง ถ้าเราให้ของเราก็ให้ไม่มีที่สิ้นสุด ถ้าเราให้การศึกษากับเค้า มันจะเป็นกลไกในการขับเคลื่อน ในการพัฒนาคนให้พ้นจากวงจรความทุกข์ยาก วงจรความอยากจน แล้วก็มาสร้างสิทธิ ความเท่าเทียมกัน เหมือนคนอื่น อันนี้แหละคือแรงบันดาลใจ…