เห็นได้ชัดเจนว่ามีการส่งเสริมให้เด็กหัดคิดไตร่ตรอง นอกจากนี้ ยังมีการสร้างสภาพแวดล้อมแห่งความเชื่อใจด้วยการรักษาคำมั่น สิ่งที่พิเศษคือในกรณีนี้ผู้ปกครองมีส่วนร่วมในการสร้างสภาพแวดล้อมดังกล่าวด้วย

กระนั้นก็ดี แม้จะมีวิธีการอื่นๆ ที่ดูจะไปได้ด้วยดีกับการเคารพอัตตาณัติ แต่คำถามยังคงอยู่ว่าการสาบานและประจานเป็นการส่งเสริมอัตตาณัติของเด็กหรือไม่ ในกรณีของผู้ใหญ่ การบีบคั้นทางอารมณ์เช่นนี้ โดยมากจะถือเป็นการละเมิดอัตตาณัติ ดังนั้น หาก “เอ็นจีโอ” บางกลุ่มได้อ่านข้อความดังกล่าว ก็อาจ “ลุกขึ้นมาเต้น” แล้ว แต่ทั้งนี้ความเห็นว่าเป็นการละเมิดอัตตาณัติ (หรือศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์) ก็มีที่มาจากสมมุติฐานว่าผู้ใหญ่มีวุฒิภาวะ สามารถควบคุมตนเองได้ แต่ในกรณีของเด็ก จะกล่าวเช่นเดียวกันได้หรือไม่ เหตุผลสำคัญก็เพราะว่าเด็กยังขาดความสามารถในการควบคุมตนเองด้วยความคิด การทำให้กลัวหรืออับอาย การหลอกให้เชื่อดูเหมือนเป็นวิธีในการกระตุ้นให้เกิดปัจจัยอันส่งเสริมอัตตาณัติ หากกล่าวในกรอบที่เคยสังเคราะห์ไว้แล้ว วิธีการเหล่านี้เป็นการสร้างสภาพแวดล้อมเพื่อให้เกิดความเหมาะเจาะระหว่างความคิดและความรู้สึก หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อให้เด็กสามารถรู้สึกถึงความคิด หรือทำให้ความหมายของสิ่งที่สอนมีความมีความหมายขึ้นมาได้ แต่ในมองอีกมุมหนึ่ง เห็นได้ว่าหากขาดความระมัดระวังแล้ว ก็ดูเหมือนเป็นการลดทอนเด็กให้เป็นเพียงเครื่องมือสู่เป้าหมายที่ครูกำหนด ไม่ใช่เป้าหมายที่เด็กเข้าใจและเลือกด้วยตนเอง

ประเด็นความเสี่ยงต่อการลดทอนเด็กลงเป็นเพียงเครื่องมือสู่เป้าหมายของครูที่กล่าวไว้ข้างต้น สามารถพบได้จากข้อมูลการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เช่น

…เพราะฉะนั้นเราสอนเด็กก็เหมือนกัน นักเรียนของฉันนี่ดีเก่งอย่างนั้นอย่างนี้ แต่เวลาที่เค้ามีกิจกรรมทักษะให้แข่งขันทางวิชาการ เราไม่เคยส่งไปแข่งขันเลย เรารู้ได้ไงว่าเราดี งั้นครูก็ต้องกล้าส่งนักเรียนเข้าไปแข่งขัน ผมก็ให้ concept เค้าไปอย่างนี้ เราก็ต้องส่ง ถ้ามีแต่ฉันสอนดีฉันสอนรู้เรื่อง แต่ไม่กล้าแข่งกับเพื่อนผมก็บอกว่า ผมเชื่อว่าถ้า นักเรียนดี ผมเชื่อว่าถ้านักเรียนดีผมเชื่อว่าครูดี อันนี้คำพูดนี้คงได้ยินกันบ่อยนะครับ แต่ครูดีไม่แน่ว่านักเรียนดีจริงหรือเปล่า ว่าฉันเป็นครูทีดีแต่ นักเรียนทำอะไรไม่ถูกเนี่ยมันไม่เชื่อหรอก แต่ถ้า นักเรียนดีแข่งขันชนะ สอบได้คะแนนดีไม่ต้องถามว่าครูดีไม่ดี…(คำพูดของผู้บริหาร)

…เค้าอ่านหนังสือไม่ออกเลย ก็เลยพอดีเค้ามาสายก็บอก ผู้ปกครองช่วยหน่อยนะคะ เพราะตรงนี้อยากช่วยผู้ปกครองเพราะไม่มีเวลาจ้าง เอ้างี้ก็ให้มาแต่เช้าหน่อย ตอนแรกเค้าไม่อยากมา พอมาก็วางกระเป๋าวิ่งหนีเลยค่ะ ก็จะทำอย่างไรหนอกับเด็กคนนี้ ก็เลยใช้แม่มดในหนังสือเพื่อนรักจะมีแม่มด เอาแม่มดก็มีเสกมนต์อะไรบ้าง ก็เอามา พอจับอ่านหนังสือเสร็จ มา คุณครูเสกให้ ก็บอก โอม อีลุกกุ๊กกุ๋ย เก่งนะเพี้ยง ๆ เด็กเค้ามีความสุขมากเลย เค้าได้เป่าหัวเพี้ยง เพี้ยงเดียววันแรกค่ะ พอเค้าอ่านกำลังใจเค้ามาเค้ายิ้ม เค้าบอกวันนี้คุณครูเป่าหัวให้ ไปเล่าให้ผู้ปกครองฟังว่า วันนี้โดนคุณครูเป่าหัว เค้าเกิดความเชื่อมั่น เกิดความมั่นใจที่เค้าอ่าน วันหลังมาแต่เช้าเลย วันนี้หนูตื่นตี 5 หนูจะมาอ่านหนังสือกับคุณครู…

หากพิจารณาตามกรอบความหมายของ “อัตตาณัติ” ข้างต้น ข้อความที่ยกมานี้ชี้ให้เห็นอะไร “กุศโลบาย” ที่สร้างความกลัวและความอับอายถือว่าเป็นการส่งเสริมอัตตาณัติหรือไม่ การหลอกว่ามีแม่มดถือว่าส่งเสริมอัตตาณัติหรือไม่ เหตุผลสำคัญของคำถามนี้ก็คือดูเหมือนว่ากุศโลบายดังกล่าวมิได้ให้ความสำคัญว่าเด็กเข้าใจด้วยเหตุผลหรือไม่ว่าทำไมจึงควรแปรงฟันหรือไม่ควรบริโภคขนมกรุบกรอบ และเด็กตัดสินใจเลือกกระทำตามเหตุผลนั้นหรือไม่ แน่นอนว่าข้อมูลจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แสดงถึงวิธีการอื่นๆ ที่ดูจะส่งเสริมอัตตาณัติของเด็ก

…เราก็เป็นทีมบริการ คือ ผอ. ของนักเรียนด้วยให้ความสะดวกทุกอย่าง เด็กอยากได้กีฬา เราก็หากีฬาให้ อยากได้คอมพิวเตอร์ เราก็ให้ เราให้ทุกอย่างแต่มีกฎเกณฑ์ว่าถ้าทำอย่างงี้แล้วจะมีผลเสียอะไรมีผลดีอะไรก็ให้เลือกเด็กเลือกเอง มีอยู่ วันนึงเด็กของเราเมื่อเร็วๆ นี้เอง เด็กอนุบาล 2 ไม่ชอบอยู่ รร. อยากจะหนีตะพึด ครูก็พี่นุกุลก็ไปตามประจำเพราะถ้าหนีออกรร.อันตรายมากเลยเพราะช่วงเช้านี่ออกไปเลยครูยังไม่เจอเลยแอบข้างนอกเป็นอย่างนี้บ่อยมาก ครูก็ไม่รู้ทำไง เค้าติดยาย ยายเค้าพอมาทำบุญที่รร. ยายเค้าจะล้างชามให้รร. ประจำเพราะของผมไม่มีวัดก็เลยทำบุญที่ รร. เค้าก็ใช้กระบวนการคืออยากกลับบ้านพอล้างจานก็โดดลงน้ำตูมเลยเพื่อให้เสื้อผ้าเปียกจะได้กลับบ้าน ยายโทรศัพท์ไปหาพ่อ พ่อก็มาจัดการจะตีเลยนะ ผมเห็นท่าไม่ดีผมก็เลยเข้าไปคุย เข้าไปชวนคุย งั้นงี้เป็นไงลูก เค้าบอกว่าเค้าไม่อยากอยู่กับใคร อยากอยู่กับ ผอ. ก็แล้ว ผมก็ได้ลูกมาเรียนกับผอ. นี่ผมก็ไม่รู้จะให้ทำอะไร ผมก็เอาไม้กวาดให้อันหนึ่ง ผ้าผืนหนึ่ง แล้วก็บอกทำอะไรก็ได้ เค้าก็เอาไม้กวาดกวาดห้องผอ. แล้วก็เอาผ้าถูเสร็จเรียบร้อย เค้าบอกว่าวันนี้อยากขอนอนห้องนี้ ผมก็ให้นอนแต่มีข้อแม้ว่าพรุ่งนี้ต้องกลับห้องเธอ เพราเพื่อนอยู่ที่ห้องลูกจะได้เรียนอะไรมากมาย เค้าก็ตกลง พอตอนเช้ามาเค้าก็กลับห้องปกติแล้วก็ไม่มีอะไรเกิดขึ้นเลย แล้วทุกวันนี้ก็อยู่เรียนปกติ จนครูสงสัยว่าผอ.ใช้กระบวนการอะไร ไปดุเค้าหรืออะไร ผมไม่ได้ดุอะไรหรอก ให้ตามใจเค้า ก็มีข้อแม้อยู่นิดนึงว่าถ้าทำที่ให้แล้วเธอต้องให้ครูบ้าง ก็เหมือนกันของครูเราก็ใช้กระบวนการนี้…