– กระตุ้นให้เด็กแก้ไขปัญหาเอง

การที่พ่อแม่คอยช่วยมากไปหรือเร็วไป ทำให้ลูกไม่รู้จักแก้ไขปัญหาเอง เมื่อประสบปัญหาลูกเลยไม่รู้จักคิด คอยแต่จะให้พ่อแม่แก้ปัญหาให้ หรือลูกอาจรู้สึกแย่ คิดว่าตัวเองไม่มีความสามารถก็เป็นได้

ขณะเล่นควรกระตุ้นให้ลูกคิดแก้ปัญหาเอง หากลูกจนมุม พ่อแม่อาจคอยช่วยแก้อ้อม ๆ หรือช่วยบางส่วน แต่ไม่ใช่ทำให้ทั้งหมด พยายามให้ลูกรู้สึกว่าเขาทำสำเร็จได้ด้วยตนเองและชื่นชมประกอบไปด้วย

– ให้ความสนใจต่อการเล่น

เป็นไปไม่ได้ที่พ่อแม่จะอยู่เล่นกับลูกตลอดเวลา ลูกต้องมีเวลาเล่นตามลำพังบ้าง แต่พ่อแม่ควรให้ความสนใจเป็นระยะ ๆ หลายครอบครัวให้ความสนใจกับลูกเฉพาะเวลาเกิดปัญหา เช่น ลูกแย่งของเล่นกัน ทะเลาะกัน หรือส่งเสียงดัง พ่อแม่ก็จะตะโกนดุหรือเข้ามาจัดการ นั่นคือการให้ความสนใจเชิงลบ ซึ่งถือเป็นแรงเสริมให้เกิดพฤติกรรมนั้นซ้ำอีก สำหรับเด็กแล้วหากไม่ได้รับความสนใจเชิงบวก ซึ่งหมายถึงคำชมหรือการแสดงท่าทางชื่นชม การได้ความสนใจเชิงลบยังดีกว่าการไม่ได้ความสนใจใด ๆ เลย และนั่นก็คือต้นตอของการเกิดพฤติกรรมเกเรอย่างหนึ่ง ดังนั้นพ่อแม่ควรเข้ามาพูดคุยหรือชื่นชมเด็กเป็นระยะในพฤติกรรมหรือทักษะที่เด็กทำอย่างเหมาะสม

– สนับสนุนการเล่นสมมติและจินตนาการ

เด็กเริ่มเล่นจินตนาการตั้งแต่อายุ 18 เดือน และจะมีมากขึ้นเรื่อย ๆ จนวัยประถมต้น จากนั้นอาจค่อย ๆ ลดน้อยลง การเล่นจินตนาการเป็นสิ่งสำคัญมากสำหรับเด็ก เพราะจะนำไปสู่การพัฒนาความคิด อารมณ์ และสังคม

การเล่นจินตนาการ จะช่วยให้เด็กมีความคิดที่หลากหลายไม่จำกัด

การเล่นบทบาทสมมติ จะช่วยให้เด็กเข้าใจอารมณ์ความรู้สึกของผู้อื่น

พ่อแม่ควรสนับสนุนการเล่นผ่านเครื่องเล่นที่เป็นชุด ๆ เช่น ชุดเครื่องครัว ชุดเครื่องมือแพทย์ ชุดก่อสร้าง ชุดไม้บล็อก เป็นต้น นอกจากนี้การเล่นหุ่นเชิดและการมีโอกาสแต่งตัวเป็นสัตว์หรือตัวละครต่าง ๆ ก็จะช่วยเสริมจินตนาการของเด็กได้มากเช่นกัน

– หลีกเลี่ยงการแข่งขัน

พ่อแม่หลายคนอาจถือโอกาสเล่นเกมแข่งขัน เพื่อสอนกฎกติกาต่าง ๆ สำหรับเด็กอนุบาล กฎ กติกาเป็นเรื่องยากที่จะเข้าใจ หรือแม้แต่เด็กประถมต้นเองก็ตาม แม้เด็กจะเข้าใจกฎแต่ถ้าเล่นกันจริง ๆ เด็กก็มักเป็นฝ่ายแพ้ ซึ่งนำไปสู่ความรู้สึกว่าตนเองไม่เก่ง ตนเองไม่มีความสามารถพอ พ่อแม่อาจตระหนักถึงประเด็นนี้ จึงอาจแกล้งทำเป็นแพ้บ้าง แต่หากทำบ่อย ๆ เข้า ลูกก็จะรู้และจะยิ่งรู้สึกไม่ดีทั้งต่อพ่อแม่และตนเองมากขึ้น

ดังนั้น พ่อแม่จึงควรหลีกเลี่ยงเกมหรือการเล่นที่เป็นไปในลักษณะการแข่งขัน หากเล่นเกมหรือกีฬาควรปรับเป้าหมายการเล่นให้เน้นที่ได้สนุกด้วยกัน หรือเลือกที่จะให้ความสำคัญในจุดอื่น เช่น พ่อลูกเตะฟุตบอลกัน พ่อควรเน้นความสำคัญที่ได้สนุกร่วมกัน หรือให้คำชมต่อทักษะบางอย่างที่ลูกทำได้ดีขึ้น เช่น ลูกโหม่งลูกบอลได้ดีขึ้น ลูกรู้จักเล่นเป็นทีมโดยรู้จักส่งบอลให้คนอื่นแล้ว เป็นต้น

– สนุกกับการเล่น

ขณะเล่นกับลูกพ่อแม่ควรผ่อนคลาย มีอารมณ์แจ่มใส ทำใจให้สนุก และรู้จักแลกเปลี่ยนทางอารมณ์กับลูก การแลกเปลี่ยนโดยทั่วไปมักเป็นไปตามธรรมชาติอยู่แล้ว นั่นคือเมื่อลูกหัวเราะ พ่อแม่หัวเราะตาม เมื่อลูกแก้ปัญหาได้ พ่อแม่สบตาชมลูกพร้อมทั้งยิ้มอย่างภาคภูมิใจไปกับเขาด้วย การใส่ใจที่จะแลกเปลี่ยนทางอารมณ์กันนี้ นอกจากจะทำให้บรรยากาศการเล่นสนุกขึ้นแล้ว ยังนับเป็นการช่วยกระตุ้นพัฒนาการทางอารมณ์และสังคมของเด็กอีกด้วย

เป็นที่ทราบกันมานานว่า “การเล่นเป็นวิธีเรียนรู้ที่ดีที่สุดของเด็ก” แต่จากงานวิจัยในปัจจุบันทำให้ทราบมากขึ้นว่า การเล่นไม่ใช่เป็นวิธีการเรียนรู้เท่านั้น แต่การเล่นช่วยให้เกิดการปรับเปลี่ยนพื้นฐานของโครงสร้างและการทำงานของสมอง การเล่นช่วยปรับในระดับอารมณ์ พฤติกรรม ตลอดจนบุคลิกภาพของคน ๆ นั้น พ่อแม่ ผู้ปกครอง ครู ตลอดจนชุมชน สังคม ประเทศชาติ ควรต้องหันกลับมาสนใจเรื่องการเล่นของเด็กและสนับสนุนอย่างจริงจังต่อไป

เด็กในแต่ละวัยสามารถเล่นอย่างอิสระได้ตามลำพัง แต่เด็กมักต้องการให้พ่อแม่เล่นและแสดงความสนใจร่วมด้วย ยิ่งอายุน้อย เด็กจะยิ่งต้องการให้พ่อแม่เล่นด้วยมากกว่าเด็กโต พ่อแม่ควรเล่นกับลูกตามแต่เวลาจะเอื้ออำนวย แต่ควรมีอย่างสม่ำเสมอ เพราะการเล่นกับลูกถือเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างความสัมพันธ์ ความผูกพันกับลูก โดยทั่วไปแล้วเมื่อลูกมีพฤติกรรมดื้อหรือเกเร พ่อแม่มักพยายามหาวิธีแก้ไขพฤติกรรมแบบใดแบบหนึ่ง บางคนใช้การคาดโทษ การดุ การด่า การงดสิทธิพิเศษ การทำงานชดใช้ หรืออื่น ๆ ส่วนใหญ่พบว่าวิธีการดังกล่าวได้ผลชั่วคราวหรือไม่ได้ผลเลย เพราะว่าพ่อแม่ลืมตระหนักถึงความต้องการพื้นฐานของเด็กไป ความต้องการพื้นฐานของเด็กก็คือ ความสนใจ ความรัก และความสัมพันธ์ที่ดีของพ่อแม่กับลูกนั่นเอง

หากพ่อแม่มีความสัมพันธ์ที่ไม่ดีกับลูก การลงโทษหลากหลายวิธีรังแต่จะทำให้ปัญหาพฤติกรรมนั้นซับซ้อนและแก้ไขยากขึ้น ดังนั้นพ่อแม่ควรเริ่มต้นด้วยการสานสัมพันธ์ที่ดีกับลูกผ่านการเล่นร่วมกับลูก

แล้วจะเล่นอย่างไร? ให้เกิดประโยชน์สูงสุด

– เล่นตามเด็ก

หลายครั้งพ่อแม่มักสร้างกฎเกณฑ์ในการเล่นให้ลูก ไม่เปิดโอกาสให้ลูกคิดเอง โดยพ่อแม่เป็นผู้คิดวางแผนการเล่นเอง เช่น แม่กับลูกเล่นบ้านตุ๊กตากัน แม่จะคอยสั่งลูกว่า “ห้องครัวต้องอยู่ตรงนี้ลูกอ้าว เอาโต๊ะกินข้าวมาวางตรงนี้ซิลูก เอ๊ะ มีแต่โต๊ะแล้วจะนั่งกันยังไงนี่ เอาเก้าอี้มาด้วยซิลูก” การทำเช่นนี้เด็กจะรู้สึกเบื่อ ไม่สนุก และไม่รู้สึกว่าตนเป็นคนสำคัญ ความคิดของตนเองไม่เข้าท่า และหากเป็นเช่นนี้บ่อย ๆ เด็กจะขาดความมั่นใจ เด็กบางคนขณะเล่นอาจลงเอยด้วยการคอยถามแม่ถึงวิธีการเล่นถามรายละเอียดทุกอย่าง ไม่รู้จักคิดเอง หรือบางคนเล่นไปเล่นมาอาจลงเอยด้วยเป็นฝ่ายดูพ่อแม่เล่นก็ได้

ดังนั้นพ่อแม่จึงควรเล่นโดยให้ลูกเป็นผู้นำการเล่น ให้ลูกคิดเองวางแผนและจินตนาการเอง อย่าพยายามสอนลูกแต่ให้พยายามเลียนแบบติดตามเรื่องราวของลูกและทำตามที่ลูกขอร้องการทำเช่นนี้ลูกจะได้พัฒนาความสามารถในการเล่นและรู้จักคิดเอง ลูกจะรู้สึกสนุกและกระตือรือร้นมากขึ้นด้วย

บางครั้งลูกอาจชอบเล่นซ้ำ ๆ พ่อแม่ควรปล่อยให้เขาได้ใช้เวลาของเขาเต็มที่ อาจรู้สึกเบื่อและต้องการให้ลูกเปลี่ยนกิจกรรม การชักชวนหรือผลักดันให้ลูกเปลี่ยนกิจกรมเร็วเกินไปอาจทำให้เด็กจับจด ไม่ช่วยให้เด็กได้พัฒนาความสนใจและสมาธิในการทำงานอย่างต่อเนื่อง

– พากย์การเล่น

บ่อยครั้งที่พ่อแม่มักใช้การถามลูกขณะเล่น เช่น หนูกำลังทำอะไรอยู่? เอ๊ะ! ทำไมรถถึงจอดล่ะ? นี่สีอะไรคะ? โดยทั่วไปพ่อแม่สามารถถามได้ แต่ถ้าตลอดการเล่นพ่อแม่ใช้การถามเป็นส่วนใหญ่เด็กอาจรู้สึกเบื่อ ต่อต้าน หรือกังวลต่อการต้องตอบคำถาม ทำให้ขัดขวางการคิดหรือจินตนาการในขณะเล่นของเด็ก

ดังนั้นการพากย์จึงเป็นทางเลือกหนึ่งที่พ่อแม่น่าจะลองใช้ดูขณะเด็กกำลังเล่น เช่น ขณะลูกเล่นต่อรางรถไฟ พ่อแม่อาจพากย์ว่า “รางรถไฟต่อเสร็จแล้ว และรถไฟกำลังเคลื่อนแล้ว ฉึก ฉัก ฉึก ฉัก….” หรือขณะลูกเล่นรถ พ่อแม่พูดว่า “ตอนนี้รถกำลังเติมน้ำมันอยู่… น้ำมันเต็มถังแล้ว โอ้โห รถวิ่งเร็วเลย”

การพากย์เช่นนี้นอกจากจะไม่ขัดขวางกระแสความคิดของลูกแล้ว ลูกยังรู้สึกดีกับตนเอง เพราะได้รับความสนใจเต็มที่จากพ่อแม่ โดยไม่ต้องแสวงหาหรือเรียกร้องด้วยการสร้างปัญหาหรือทำพฤติกรรมไม่ดีต่าง ๆ นอกจากนี้แล้วในเด็กเล็กที่ภาษายังพัฒนาไม่ดี ยังได้โอกาสพัฒนาความเข้าใจภาษาจากการเชื่อมโยงสิ่งที่ได้ยินกับการกระทำของตนอีกด้วย

อย่างไร? ถึงเรียกว่า “การเล่น”

องค์ประกอบที่เข้าข่าย “การเล่น” มีอยู่ 7 อย่างด้วยกัน คือ

1. เล่นโดย ไม่มีเป้าหมาย เด็กเล่นโดยไม่ได้มีเป้าหมายชัดเจน ไม่ได้ตั้งใจเล่นเพื่อให้พ่อแม่ชื่นชม ไม่ได้เล่นเพื่อจะได้ขนมหรือเงินทอง แต่มีเป้าหมายในตัวของมันเองคือเป้าหมายที่จะเล่น

2. เล่นโดย เต็มใจ เด็กเล่นด้วยความเต็มใจ ไม่ใช่เป็นเพราะหน้าที่หรือถูกบังคับ

3. เล่นแบบ สนุก การเล่นทำให้เด็กรู้สึกดี ตื่นเต้น ช่วยทำให้คลายความเบื่อ เหงา

4. เล่นโดย ปราศจากกาลเวลา เมื่อเข้าไปสู่การเล่นเต็มที่แล้ว เด็กจะไม่คำนึงถึงเวลา เด็กอาจเล่นไปได้เรื่อย ๆ โดยไม่ตระหนักว่านานเท่าไหร่แล้ว

5. เล่นโดย ปราศจากตัวตน เมื่อเล่นแล้วเด็กมักไม่ได้คำนึงว่าตนเองจะดูดีหรือดูงุ่มง่าม ไม่เข้าท่า เด็กจะไม่กังวลถึงภาพลักษณ์ของตนเอง ในโลกจินตนาการเด็กจึงอาจเป็นโน่นเป็นนี่ได้โดยง่าย

6. การเล่น เกิดขึ้นทันที หรือด้นสด เด็กสามารถปรับเปลี่ยน ลื่นไหลตามความคิดที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วได้ ในโลกของการเล่นจึงมีความยืดหยุ่นสูงและเกิดสิ่งใหม่ ๆ ขึ้นได้ตลอดเวลา

7. เล่นโดยมี ความต้องการอย่างต่อเนื่อง เนื่องจากการเล่นมีความสนุก ตื่นเต้น เด็กจึงมีความปรารถนาที่จะเล่นไปเรื่อย ๆ หากเกิดความน่าเบื่อหรืออุปสรรคขึ้น เด็กก็สามารถหาทางปรับเปลี่ยนกฎเกณฑ์หรือเงื่อนไขที่เป็นอุปสรรคนั้น ๆ ให้การเล่นดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง

จากองค์ประกอบของการเล่นทั้ง 7 ประการข้างต้น หากกิจกรรมใดไม่มีคุณสมบัติเหล่านี้ กิจกรรมนั้นก็ไม่เข้าข่ายการเล่น เช่น แม่ให้ลูกร้อยลูกปัดเพื่อฝึกกล้ามเนื้อมัดเล็ก หรือการเล่นงูไต่บันใด ตามคุณสมบัติของการเล่นขั้นต้นจึงไม่ถือเป็นการเล่น บางครั้งการวิ่งไล่จับเป็นการเล่นแต่บางครั้งไม่เป็นการเล่น นั่นขึ้นกับว่าในแต่ละครั้งความรู้สึกหรือสภาวะทางจิตใจเป็นอย่างไร การเล่นในองค์ประกอบทั้ง 7 ประการนี้ บางท่านจึงเรียกว่า “การเล่นอย่างอิสระ” หรือ Free Play แทน เพื่อไม่ให้สับสนกับการเล่นทั่วไป ในที่นี้หากกล่าวถึงการเล่นหรือการเล่นอย่างอิสระให้ถือเป็นเรื่องเดียวกัน

การเล่นกับการปรับตัวของเด็ก

– การปรับอารมณ์ (Emotion Regulation)

การเล่นช่วยสนับสนุนให้เด็กมีความยืดหยุ่นและสามารถปรับอารมณ์ได้ดี เพราะลักษณะของการเล่นเองมีความไม่แน่นอน มีการปรับเลี่ยนตลอดเวลา เด็กที่มีโอกาสเล่นมากทั้งกับคนอื่นและตามลำพัง มีโอกาสเกิดอารมณ์ที่หลากหลาย ประสบการณ์การเล่นที่หลากหลายและต่อเนื่องช่วยให้เด็กไม่ตอบสนองต่อเหตุที่มากระทบอย่างรุนแรงเกินไปในชีวิตจริง

– ความรู้สึกบวก

การเล่นก่อให้เกิดความสนุกสนาน ส่งผลให้เกิดความรู้สึกบวกต่าง ๆ ขึ้น ความรู้สึกดีเหล่านี้จะช่วยให้เด็กอยากที่จะเล่นต่อ อยากสำรวจและเกิดความคิดใหม่ ๆ และความคิดสร้างสรรค์ต่อมา

– การจัดการกับความเครียด

ขณะเล่นมักเกิดปัญหาต่าง ๆ ขึ้น เด็กมีโอกาสฝึกฝนการแก้ไขปัญหา ความเครียดในระดับไม่มากนักที่เกิดขึ้นในการเล่น ซึ่งเกิดไปด้วยกันกับความรู้สึกตื่นเต้น สนุกของการเล่น ช่วยให้เด็กรู้สึกมั่นใจและรู้สึกดีต่อการแก้ไขปัญหา อันจะนำไปสู่การจัดการอย่างมีประสิทธิภาพต่อความเครียดและปัญหาในชีวิตจริงต่อไป

– ความคิดสร้างสรรค์

ปัจจัยสำคัญที่ทำให้ความคิดสร้างสรรค์เกิดขึ้นในขณะเล่น เนื่องจากเด็กต้องการตอบสนองต่อสถานการณ์หรือสิ่งเร้าที่ใหม่ พิเศษ ไม่แน่นอน โดยไม่รู้สึกถูกคุกคามหรือจริงจังจนเกินไป การเล่นจึงช่วยให้เกิดการตอบสนองที่สร้างสรรค์และหลากหลายมากกว่าการตอบสนองที่จำกัดและเป็นเหตุเป็นผล

– การเรียนรู้

ประโยชน์ขั้นพื้นฐานของการเล่นต่อการเรียนรู้ไม่ใช่ตัวความรู้หรือการพัฒนาความสามารถคิดอ่านขั้นสูงแต่การเล่นก่อให้เกิดการเรียนรู้ผ่านการเกิดแรงจูงใจ ความรู้สึกบวก และผลลัพธ์ที่เป็นเสมือนรางวัลต่อเด็กความรู้สึกเหล่านี้ผสมผสานกับความคิดอ่านที่เกิดขึ้นก่อให้เกิดพฤติกรรมการเรียนรู้ที่มีความหมายและประสิทธิภาพสำหรับเด็ก

– ความสัมพันธ์กับผู้คน

การเล่นเป็นปัจจัยหลักที่จะก่อให้เกิดความสัมพันธ์หรือความผูกพันที่แน่นแฟ้น ซึ่งเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นตั้งแต่เด็กเกิดจนเป็นผู้ใหญ่ รูปแบบต่าง ๆ ของการเล่น ไม่ว่าจะเป็นการเล่นจินตนาการ เล่นบทบาทสมมติ หรือเล่นกอดรัดฟัดเหวี่ยง เล่นต่อสู้ หากทำอย่างเหมาะสม จะช่วยให้เด็กพัฒนาความสัมพันธ์หรือความผูกพันที่ดีกับผู้อื่นได้

เด็กจะรู้สึกผูกพันและมั่นคงในอารมณ์ผ่านความสัมพันธ์ที่ดีกับพ่อแม่ ซึ่งความผูกพันและความสัมพันธ์ที่ดีต่อพ่อแม่นั้นจะเกิดขึ้นกับเด็กที่มีโอกาสเล่นกับพ่อแม่สม่ำเสมอ โดยพ่อแม่รู้จักตอบสนองอย่างเหมาะสมและสม่ำเสมอกับเพื่อนก็เช่นกัน เด็กจะรู้สึกสนิทสนมกับเพื่อน มีเพื่อนและเป็นส่วนหนึ่งของสังคมเพื่อนผ่านการเล่นในรูปแบบต่าง ๆ เด็กที่มีโอกาสเล่นกับเพื่อนมาก ๆ มักจะจัดการกับสถานการณ์ทางสังคมที่คาดเดายากได้ดี หากพ่อแม่และโรงเรียนสนับสนุนอย่างเหมาะสม นอกจากความสัมพันธ์ที่ดีแล้ว เด็กยังเรียนรู้พัฒนาการทางสังคมหรือทักษะสังคมขั้นสูงต่อไป