ความพยายามค้นหากรอบแนวคิดเกี่ยวกับ “สุขภาวะทางจิตวิญญาณ” ในบริบทการศึกษาครั้งนี้ ย่อมต้องเริ่มจากการแสวงหาความเข้าใจเกี่ยวกับ “จิตวิญญาณ” ก่อน โดยเริ่มต้นจากการพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างคำสำคัญ ได้แก่ “ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” และ “จิตวิญญาณ” ภายในกรอบความเข้าใจว่าทั้งสองสัมพันธ์กับ “มนุษย์ที่สมบูรณ์” ในบางลักษณะ อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์ที่อาศัยมีฐานคติเกี่ยวกับคำสำคัญและความสัมพันธ์ของคำสำคัญเหล่านี้ เผชิญข้อท้าทายจากธรรมชาติของบริบทการศึกษาเอง และข้อท้าทายจากข้อมูลซึ่งไม่แสดงคำสำคัญและความสัมพันธ์ระหว่างคำสำคัญเหล่านี้อย่างชัดเจน ดังนั้น ผลการสังเคราะห์ครั้งนี้จึงอยู่ในรูปการไตร่ตรองเชิงวิพากษ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ่านการเสวนากับแนวคิดของตะวันตก มากกว่าที่จะอยู่ในรูปของการนำเสนอกรอบแนวคิด จึงกล่าวได้ว่าแม้จะมีผลการสังเคราะห์กรอบแนวคิดบางอย่าง รายงานฉบับนี้เน้นอภิปรายเกี่ยวกับกระบวนไตร่ตรองในการปฏิบัติงานมากกว่าที่จะเป็นผลลัพธ์

ทั้งนี้ เพื่อให้เป็นข้อเปรียบเทียบต่อไป จะขอยกตัวอย่างการพัฒนาจิตวิญญาณในโรงเรียนของตะวันตกก่อน ในสหราชอาณาจักร มีพระราชบัญญัติการปฏิรูปการศึกษาประเทศอังกฤษ ค.ศ. 1988 (The British Education Reform Act 1988) ซึ่งกำหนดให้หลักสูตรของโรงเรียนบรรจุเรื่องการพัฒนาจิตวิญญาณไว้ นอกเหนือไปจากการพัฒนาด้านจริยธรรม วัฒนธรรม สติปัญญา อารมณ์และร่างกาย โดยนัยนี้ ก็กล่าวได้ว่าพระราชบัญญัติดังกล่าวก็มุ่งพัฒนามนุษย์ที่สมบูรณ์เช่นกัน ทั้งนี้ ในส่วนเนื้อหาต่อๆ ไป จะเห็นความสัมพันธ์ระหว่าง “มนุษย์ที่สมบูรณ์” “ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” และ “จิตวิญญาณ” ชัดเจนยิ่งขึ้น

เพื่อให้สามารถดำเนินการตามที่พระราชบัญญัติกำหนด จึงได้มีคู่มือสำหรับครูระดับประถมและมัธยม คู่มือดังกล่าวให้แนวทางไว้ว่าในการพัฒนาจิตวิญญาณนั้น ครูควรส่งเสริม/สนับสนุนสิ่งต่อไปนี้

-ให้นักเรียนพยายามตอบปัญหาพื้นฐานของชีวิตด้วยตนเอง (เช่น เกิดมาทำไม) โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อนักเรียนเริ่มมีความสนใจในการทำความเข้าใจตนเองมากขึ้น

-ให้นักเรียนตระหนักถึงตัวตน ศักยภาพ จุดแข็งจุดอ่อน และความปรารถนาที่จะบรรลุเป้าหมาย

-ให้นักเรียนได้มีความรู้ ทักษะ และคุณสมบัติต่างๆ ที่จะช่วยในการแสวงหาความหมายของชีวิต

-ให้นักเรียนมีสุขภาวะในด้านนามธรรม (non-material well-being) อันได้แก่ความตระหนัก ในคุณค่าที่เกินไปกว่าคุณค่าทางวัตถุ คือ ลาภ ยศ สรรเสริญ1

ข้อสังเกตก็คือว่าในการพัฒนาจิตวิญญาณนั้น จุดเน้นอยู่ที่เรื่องของเป้าหมายหรือความหมายของชีวิต นักเรียนจะเป็นผู้ขบคิดและตัดสินใจเลือกเป้าหมายหรือความหมายของชีวิตของตนเอง โดยมีครูเป็นผู้ให้การสนับสนุน คือ ให้ข้อมูลความรู้ ทักษะ ช่วยชี้แนะว่ามีทางเลือกอื่นๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง มีคุณค่าอื่นๆ ที่ไม่ใช่วัตถุ และช่วยให้เด็กได้รู้จักตนเอง ซึ่งองค์ประกอบเหล่านี้ในที่สุดจะช่วยสนับสนุนการขบคิดและตัดสินใจเลือกด้วยตนเอง สำหรับผู้ที่ได้อ่านข้อมูลจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้แล้ว เชื่อได้ว่าต้องเกิดความฉงนขึ้นมาบ้างไม่มากก็น้อยเมื่อได้พิจารณาตัวอย่างจากสหราชอาณาจักรข้างต้น

——————————-

1wringe (2002:158)

– ให้นักเรียนตระหนักถึงตัวตน ศักยภาพ จุดแข็งจุดอ่อน และความปรารถนาที่จะบรรลุเป้าหมาย

– ให้นักเรียนได้มีความรู้ ทักษะ และคุณสมบัติต่างๆ ที่จะช่วยในการแสวงหาความหมายของชีวิต

– ให้นักเรียนมีสุขภาวะในด้านนามธรรม (non-material well-being) อันได้แก่ความตระหนักในคุณค่าที่เกินไปกว่าคุณค่าทางวัตถุ คือ ลาภ ยศ สรรเสริญ1

แนวคิดสำคัญคือ “อัตตาณัติ” (autonomy)2  แนวคิดดังกล่าวเป็นกรอบสำหรับทำความเข้าใจ “ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” “สิทธิ” หรือ “เสรีภาพ” ของตะวันตกในปัจจุบัน

การเคารพอัตตาณัติของบุคคลก็คือการไม่แทรกแซงขัดขวางกระบวนการตัดสินใจและข้อมูลสำหรับการตัดสินใจ นอกจากนี้ ยังต้องส่งเสริมกระบวนการตัดสินใจและข้อมูลสำหรับการตัดสินใจด้วย การไม่เคารพการตัดสินใจเลือกของบุคคลจะเป็นการไม่เคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ กล่าวคือ เป็นการลดทอนบุคคลลงเป็นเพียงเครื่องมือที่นำไปสู่เป้าหมายของเรา (ไม่ใช่เป้าหมายของเขา)

แม้จะมีวิธีการอื่นๆ ที่ดูจะไปได้ด้วยดีกับการเคารพอัตตาณัติ แต่คำถามยังคงอยู่ว่าการสาบานและประจานเป็นการส่งเสริมอัตตาณัติของเด็กหรือไม่ ในกรณีของผู้ใหญ่ การบีบคั้นทางอารมณ์เช่นนี้ โดยมากจะถือเป็นการละเมิดอัตตาณัติ

เป็นเรื่องน่าสนใจว่าระบบการประเมินผลอย่างเป็นรูปธรรม ไม่ว่าจะเป็นคะแนน รางวัลหรือการสอบเข้าได้ รวมถึงระบบการแข่งขันนั้น มีปรากฏชัดในระบบการศึกษา อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาในแง่ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์แล้ว การวัดค่าบุคคลเช่นนั้นเป็นการทอนค่าความเป็นคน เนื่องจากเป็นการแสดงว่าบุคคลมีคุณค่าได้เพียงมิติเดียวเท่านั้น

(จิตวิญญาณครู)แต่น้ำหนักจริงๆ แล้วดูจะอยู่ที่การเป็นผู้ให้ เป็นผู้เสียสละ

…เป็นคนมีจิตวิญญาณในความเป็นครูสูงเพราะว่าพี่ชายเป็นครูพ่อเป็นครูคือตระกูลเป็นครูหมด เสร็จแล้วคิดเสมอว่าการเป็นครูนี้คือเป็นการให้ ให้โดยไม่ได้หวังสิ่งตอบแทนคือให้ตลอดเวลาและไม่หวังว่าเราจะได้ความดีความชอบหรือว่าให้แล้วเราจะได้อะไรมาตอบแทนคือให้ให้ไปเรื่อยๆคือเค้าต้องการอะไรก็ให้…

…สงสาร มันเลยมีความรู้สึกว่าเราต้องให้เค้าเยอะๆ สอนเค้าเยอะให้เค้าเยอะๆ ก็เลยอะไรที่เป็นครู ครูให้เด็กได้ก็จะให้หมดเลย ให้ทั้งความรักให้ทั้ง คือเป็นให้หมดทุกอย่าง ถ้าพูดถึงจิตวิญญาณของความเป็นครูนะคะเป็นได้หมดทุกอย่างสำหรับเด็ก ต้องเป็นทั้งแม่ เป็นทั้งเพื่อน เป็นทั้งครู เป็นหมดทุกอย่างให้เค้า…

…การเป็นครูต้องมีคุณภาพ ไม่ใช่สักแต่เป็นครู การเป็นครูต้องทำหน้าที่ให้ครบ และก็ที่สำคัญก็คือครูต้องเสียสละ ครูต้องไม่เป็นผู้รับอย่างเดียว ครูต้องเสียสละ บางครั้งกำลังทรัพย์ส่วนตนก็ต้องเสียสละด้วย อุทิศร่างกาย อุทิศความคิด อุทิศจิตวิญญาณของความเป็นครูเพื่อสร้างคนรุ่นใหม่ นักเรียนจะดีหรือสังคมจะดี…

…ถ้าหากว่าครูเขาสอนนักเรียนโดยที่ เข้าถึงความรู้สึกจริงๆ ของเด็กเนี๊ยนะครับ สอนด้วยจิตวิญญาณของความเป็นครู ที่อยากจะให้เด็กจริงๆ เนี๊ย ผมว่าไม่น่าจะมีปัญหาตรงนี้ แต่ที่เราสอน เราสอนแบบฉาบฉวย เสียมากกว่า เออ..พอให้ผ่านๆ ไป ให้พอจบ ๆ ไปนะครับ…

…อาชีพครูนั้นเป็นอาชีพที่แตกต่างจากอาชีพอื่น อาชีพอื่น เอ่อบางอาชีพนะคะ มาตอนแปดโมงบริการ บริการประชาชนเสร็จก็กลับบ้าน ก็ไม่เอาอะไรยึดติดไปนะคะ อาชีพครูเป็นอาชีพที่ว่าต้องคลุกวงในอยู่กับนักเรียนคือรู้ปัญหา ตั้งแต่ปัญหาเล็กถึงปัญหาใหญ่และส่วนมากนะคะเป็นผู้ให้และเป็นผู้ที่แก้ปัญหาคือแก้ปัญหาตั้งแต่ในครอบครัวของเขาการกินการอยู่นี่ครูรู้หมดนะคะ ทีนี้นอกจากการให้ ให้ความรู้ ให้คุณธรรม ให้วินัย ให้กำลังทรัพย์ ให้กำลังกาย ให้แรงใจและทุกอย่าง

—————————————————–

1Wringe(2002:158)

2ดู Harris (1992)